خرزهره در حاشیه باغهای زیتون رودبار؛ پای یک تهدید احتمالی در میان است – هشت صبح

به گزارش هشت صبح و به نقل از مهر :
خبرگزاری مهر، گروه استان ها- الهام حیدری: باغات زیتون رودبار بهعنوان یکی از مهمترین قطبهای تولید این محصول راهبردی در کشور، نقشی فراتر از یک فعالیت کشاورزی در اقتصاد گیلان دارند؛ چراکه معیشت هزاران خانوار روستایی، اشتغال بخش قابل توجهی از جمعیت مناطق زیتونخیز و بخشی از ظرفیت امنیت غذایی کشور به پایداری تولید این محصول وابسته است.
با این حال، استمرار تولید اقتصادی زیتون تنها به توسعه سطح زیرکشت، اصلاح باغات و افزایش عملکرد درختان محدود نمیشود، بلکه مدیریت علمی آفات، بیماریها و عوامل تهدیدکننده سلامت این اکوسیستم نیز از الزامات اساسی آن به شمار میرود.
در سالهای اخیر، باغداران زیتون با مجموعهای از چالشهای گیاه پزشکی از جمله گسترش مگس زیتون، آفات مکنده مانند پسیل و شپشک و بیماریهای زیتون مواجه بودهاند؛ عواملی که در صورت کنترلنشدن بهموقع میتوانند علاوه بر کاهش کمی و کیفی محصول، هزینههای تولید را افزایش داده و سودآوری باغات را تحت تأثیر قرار دهند.
اگرچه استفاده از روشهای نوین مدیریت تلفیقی آفات، پایش مستمر و بهرهگیری از ظرفیتهای علمی برای کنترل عوامل خسارتزا در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته است، اما یکی از حلقههای کمتر دیده شده در این مسیر، بررسی نقش جامعه گیاهی پیرامون باغات زیتون در چرخه زیستی آفات و بیماریهای این محصول است؛ موضوعی که میتواند اثربخشی اقدامات کنترلی را تحت تأثیر قرار دهد.
در واقع، مدیریت آفات زیتون نباید صرفاً به محدوده درختان زیتون و عملیات کنترلی در داخل باغ محدود بماند؛ چراکه برخی گیاهان موجود در حاشیه باغ، جادهها، پارکها و فضاهای سبز ممکن است به عنوان میزبان جایگزین، منبع غذایی یا پناهگاه برخی عوامل خسارتزای زیتون عمل کنند و زمینه تداوم حضور آنها را در محیط فراهم آورند.
در این میان، خرزهره با نام علمی Nerium oleander یکی از گیاهان زینتی پرکاربرد در فضای سبز شهری و روستایی رودبار است که به دلیل مقاومت در برابر کمآبی، سازگاری با شرایط اقلیمی و نیاز نگهداری نسبتاً محدود، در حاشیه جادهها، بوستانها، باغچه منازل و محدوده های پیرامونی باغات کشت میشود.
با وجود مزایای ظاهری این گیاه در طراحی فضای سبز، بررسی پیامدهای احتمالی حضور گسترده آن در مناطق زیتون خیز از منظر بهداشت گیاهی اهمیت دارد؛ به ویژه آنکه برخی آفات و بیماری های مهم زیتون میتوانند از علف های هرز و گیاهان غیرمثمر به عنوان میزبان واسط و منبع غذایی یا پناهگاه استفاده کنند و در شرایط مساعد، جمعیت خود را در محیط حفظ کنند.

مگس میوه زیتون، شپشک سیاه زیتون و بیماری قرنطینه ای گال باکتریایی از جمله عوامل خسارتزایی هستند که بررسی ارتباط احتمالی آنها با درختچه های خرزهره میتواند در شناخت بهتر چرخه آلودگی و طراحی برنامههای جامع مدیریت آفات و بیماریها مؤثر باشد.
از این منظر، موضوع خرزهره تنها یک مسئله مرتبط با انتخاب گونههای زینتی برای فضای سبز نیست، بلکه به ضرورت پیوند میان مدیریت شهری، منابع طبیعی و باغداری در مناطق زیتونخیز بازمیگردد؛ پیوندی که بدون آن، ممکن است بخشی از کانونهای احتمالی آلودگی خارج از محدوده نظارت باغداران باقی بماند.
البته تعیین نقش واقعی خرزهره در میزبانی، بقاء و ازدیاد جمعیت آفات مهم زیتون نیازمند مطالعات میدانی و آزمایشگاهی است و تصمیمگیری درباره حذف یا جایگزینی این گیاه نیز باید بر پایه شواهد علمی و نظر متخصصان گیاهپزشکی صورت گیرد.
تغییرات اقلیمی، آفات زیتون رودبار را افزایش داده است
«پوریا شعبانی» یکی از باغداران زیتون شهرستان رودبار در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به سابقه ۲۵ ساله فعالیت خود در حوزه کشت و نگهداری زیتون اظهار کرد: در سالهای ابتدایی فعالیت، وضعیت باغها از نظر آفات و بیماریها مناسبتر بود و میزان خسارت کمتری به درختان وارد میشد، اما طی سالهای اخیر تغییرات آبوهوایی، افزایش دما و تغییر الگوی بارندگی موجب افزایش برخی آفات از جمله مگس زیتون شده است.
وی افزود: در شرایط فعلی، نگهداری از باغها نسبت به گذشته دشوارتر شده و باغداران ناچارند برای جلوگیری از گسترش آفات، کنترل و پایش درختان و عملیات سمپاشی را با حساسیت و دفعات بیشتری انجام دهند.
این باغدار رودباری با اشاره به پراکنش گیاه خرزهره در اطراف باغهای زیتون منطقه بیان کرد: این گیاه در حاشیه جادهها، کنار رودخانهها، زمینهای بایر و اطراف برخی باغها بهوفور دیده میشود و به دلیل مقاومت بالا در برابر گرما و کمآبی، شرایط مناسبی برای رشد در منطقه دارد.
شعبانی با اشاره به مشاهده برخی آفات در باغهای زیتون تصریح کرد: در بعضی از بوتهها و درختان باغ، حشراتی مانند شته و شپشک مشاهده کردهام که موجب تغییر رنگ برگها، ضعف شاخهها و ایجاد لکههایی روی برگ میشوند؛ البته درباره گونه دقیق این حشرات و ارتباط احتمالی آنها با سایر گیاهان منطقه اطلاعات تخصصی ندارم و معتقدم این موضوع باید از سوی کارشناسان بررسی شود.
وی مگس زیتون را یکی از مهمترین آفات خسارتزای سالهای اخیر دانست و گفت: این آفت بهطور مستقیم به محصول آسیب میزند و موجب کاهش کیفیت و کمیت زیتون میشود. علاوه بر آن، پسیل زیتون و برخی بیماریهای قارچی نیز در بعضی سالها مشکلاتی برای باغداران ایجاد کردهاند.
این باغدار با بیان اینکه بیشترین نگرانی کشاورزان مربوط به آفاتی است که مستقیماً به میوه زیتون خسارت وارد میکنند، ادامه داد: آسیب به محصول در نهایت کاهش میزان برداشت و درآمد باغدار را به دنبال دارد و به همین دلیل کنترل بهموقع این آفات اهمیت زیادی دارد.
ضرورت بررسی نقش گیاهان میزبان در چرخه زندگی آفات زیتون
شعبانی با اشاره به ضرورت بررسی نقش گیاهان میزبان در چرخه زندگی آفات زیتون تصریح کرد: تاکنون اطلاعرسانی مشخص و جدی درباره ارتباط احتمالی گیاه خرزهره با چرخه زیستی آفات زیتون به باغداران انجام نشده است و توصیههای کارشناسی بیشتر بر زمان مناسب سمپاشی، هرس، تغذیه درختان و مقابله با آفات اصلی متمرکز بوده است.
وی حضور مستمر کارشناسان جهاد کشاورزی در باغها و آموزش عملی به کشاورزان را از مهمترین ضرورتهای این حوزه دانست و افزود: پایش منظم آفات باید بهگونهای انجام شود که پیش از گسترش و افزایش خسارت، امکان کنترل آنها فراهم شود.
این باغدار رودباری همچنین بر ضرورت انجام تحقیقات علمی درباره گیاهان میزبان آفات در حاشیه باغها تأکید کرد و گفت: نتایج این بررسیها باید به زبان قابل فهم در اختیار باغداران قرار گیرد تا بتوانند اقدامات پیشگیرانه مناسبی انجام دهند.
شعبانی تأمین سموم مناسب و استاندارد، آموزش روشهای مبارزه تلفیقی با آفات، حمایت مالی از باغداران و معرفی محصولات جایگزین برای مدیریت پوشش گیاهی حاشیه باغها را از دیگر مطالبات فعالان این بخش عنوان کرد.
وی در پایان تأکید کرد: با همکاری جهاد کشاورزی، کارشناسان و باغداران و استفاده از روشهای علمی و پیشگیرانه میتوان خسارت آفات را کاهش داد و از سلامت باغها، کیفیت محصول و جایگاه زیتون رودبار در تولید این محصول صیانت کرد.

خرزهره چگونه میتواند بر سلامت باغات زیتون تأثیر بگذارد؟
«محمود هوشیارفرد» عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت اقتصادی و راهبردی زیتون در شهرستان رودبار اظهار کرد: صیانت از باغات زیتون مستلزم توجه همزمان به عوامل خسارتزای داخل باغ و شرایط اکولوژیکی محیط پیرامونی آن است و نمیتوان مدیریت آفات را صرفاً به سمپاشی و اقدامات کنترلی در محدوده باغ محدود کرد.
وی با بیان اینکه برخی گیاهان زینتی و خودرو ممکن است در چرخه زیستی آفات نقش داشته باشند، افزود: خرزهره به دلیل پراکنش گسترده در حاشیه جادهها، فضاهای سبز شهری و محدوده باغات زیتون، از جمله گیاهانی است که باید از منظر بهداشت گیاهی و ارتباط احتمالی با آفات و بیماریهای زیتون مورد بررسی قرار گیرد.
نقش خرزهره در چرخه زندگی آفات زیتون
هوشیارفرد با اشاره به مگس میوه زیتون بهعنوان مهمترین آفات این محصول بیان کرد: این آفت با تخمگذاری در میوه و فعالیت لاروی در داخل آن، خسارت قابل توجهی به کمیت و کیفیت محصول وارد میکند. مگس میوه زیتون در سال های کم محصول یا دوره زمستانگذرانی، از شهدگل ها و ترشحات قندی روی برگ های سایر گیاهان اطراف تغذیه می کند. از این رو، شناخت شرایط محیطی مؤثر بر بقای حشرات کامل زمستانگذران و منابع غذایی آفت مانند گل های شهدزای خرزهره، که در باروری و افزایش آمادگی برای حمله و تخمگذاری روی میوه ها اهمیت زیادی دارد، ضروری است.
وی ادامه داد: وجود منابع غذایی قابل دسترس در محیط پیرامونی باغات زیتون مانند خرزهره کاشته شده در پارک ها، معابر و محوطه منازل و ایجاد پناهگاه در فصل زمستان یا شرایط رطوبتی و دمای خنک لابلای شاخساره های متراکم خرزهره قبل از آغاز گلدهی درختان زیتون میتواند شرایط مطلوبی برای افزایش نرخ زنده مانی و پویایی جمعیت آفات مکنده و مگس زیتون فراهم سازد. بنابراین لازم است ارتباط احتمالی خرزهره با آفت مگس میوه و شپشک زیتون از طریق بررسیهای تخصصی و پایش میدانی دقیقاً ارزیابی شود.
شپشک سیاه و ضرورت پایش گیاهان حاشیهای میزبان
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با اشاره به خسارتهای ناشی از شپشک سیاه زیتون گفت: این آفت جزو آفات کلیدی و قرنطینه داخلی زیتون است که اولین بار به وسیله شاخه های آلوده خرزهره آلوده از شوروی سابق وارد کشور شد. شپشک با تغذیه از شیره گیاهی و ترشح عسلک، موجب ضعف شدید درختان شده و شرایط را برای رشد قارچ دوده ای (فوماژین) روی برگ و میوه فراهم میکند که در نهایت میتواند فرایند فتوسنتز و توان تولیدی درخت را تحت تأثیر قرار دهد.
هوشیارفرد افزود: از آنجا که خرزهره میتواند میزبان گونههای شپشک زیتون از جمله شپشک سیاه باشد، بررسی وضعیت آلودگی این آفت در مجاورت باغات زیتون اهمیت دارد؛ چراکه در صورت تأیید میزبانی و تکمیل چرخه زیستی آفت، امکان نقشآفرینی خرزهره آلوده در تداوم جمعیت و انتشار آفت شپشک در باغات زیتون رودبار وجود خواهد داشت.
وی در ادامه به بیماری گال زیتون اشاره کرد و گفت: این بیماری با عامل باکتریایی Pseudomonas savastanoi pv. savastanoi یکی از بیماریهای مهم و قرنطینه ای درختان زیتون است و گزارشاتی از ورود آن و آلودگی احتمالی منطقه وجود دارد. باکتری با ایجاد برجستگیها و گالهای غیرطبیعی روی شاخه و تنه، موجب اختلال در رشد طبیعی درخت و کاهش توان تولیدی آن میشود.
این کارشناس با تأکید بر اهمیت شناخت چرخه بقای باکتری عامل گال تصریح کرد: بررسی احتمال استقرار سویه های باکتری مرتبط با بیماری گال روی خرزهره، میتواند در تکمیل شناخت ما از چرخه بیماری مؤثر باشد؛ البته اثبات نقش این گیاه بهعنوان منبع یا کانون تکثیر و انتشار باکتری نیازمند آزمایشهای تخصصی و شناسایی دقیق سویههای باکتریایی است.
پایش میزبان های گیاهی واسط؛ حلقه تکمیلی حفاظت از باغات زیتون در برابر آفات
هوشیارفرد با تأکید بر ضرورت نگاه جامع به مدیریت باغات زیتون تصریح کرد: کنترل پایدار آفات مگس زیتون و شپشک زیتون و بیماری گال باکتریایی زمانی اثربخش خواهد بود که علاوه بر اقدامات مدیریتی داخل باغ، شرایط محیطی و پوشش گیاهی اراضی پیرامون آن نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی اضافه کرد: شناسایی گیاهان میزبان، پایش کانون های احتمالی آلودگی و هماهنگی میان بخش کشاورزی، مدیریت شهری و دستگاههای متولی فضای سبز میتواند در کاهش خسارت آفات در باغات زیتون نقش مؤثری داشته باشد.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان در پایان بر ضرورت تصمیمگیری مبتنی بر شواهد علمی تأکید کرد و گفت: هرگونه برنامه برای حذف یا جایگزینی تدریجی گیاه زینتی خرزهره در نواحی زیتونکاری گیلان باید پس از بررسیهای کارشناسی، شناسایی دقیق زیست شناسی آفات و تأیید نقش گیاهان واسط در چرخه زیستی ایندسته از عوامل خسارتزا انجام شود.
در مجموع، حفاظت از زیتون رودبار نیازمند عبور از نگاه محدود به عملیات کنترل داخل باغ و حرکت به سمت مدیریت تلفیقی و یکپارچه اکوسیستم زیتونکاری است؛ رویکردی که در آن حتی گیاهان حریم باغات زیتون در حاشیه جادهها و فضاهای سبز نیز از منظر سلامت باغات زیتون مورد ارزیابی قرار میگیرند.

بررسی نقش خرزهره در چرخه زیستی آفات زیتون ضروری است
«وحید پورحضرت» در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر ضرورت صیانت از باغ های زیتون و مدیریت علمی آفات و بیماریهای گیاهی گفت: شناسایی گیاهان حاشیهای و بررسی نقش احتمالی خرزهره، گیاهان جالیزی و برخی درختان در میزبانی و بقای آفات، بهویژه مگس زیتون، باید با انجام مطالعات تخصصی و بررسیهای میدانی در دستور کار دستگاههای متولی قرار گیرد.
پورحضرت با اشاره به جایگاه راهبردی زیتون در اقتصاد شهرستان رودبار اظهار کرد: زیتون یکی از مهمترین محصولات کشاورزی و ظرفیتهای اقتصادی این شهرستان است و بخش قابلتوجهی از اشتغال و درآمد خانوارهای روستایی و حتی شهری به تولید و فروش این محصول وابسته است.
وی با بیان اینکه حفاظت از باغهای زیتون و صیانت از سلامت درختان اهمیت ویژهای دارد، افزود: کاهش خسارت ناشی از آفات و بیماریهای گیاهی از اولویتهای بخش کشاورزی شهرستان به شمار میرود و تحقق این هدف مستلزم پایش مستمر و بررسی کارشناسی وضعیت باغهاست.
فرماندار رودبار با تأکید بر ضرورت شناسایی گیاهان حاشیهای و بررسی نقش احتمالی آنها در چرخه زیستی آفات تصریح کرد: موضوع احتمال میزبانی و بقای آفات، بهویژه مگس زیتون، در برخی گیاهان از جمله خرزهره، گیاهان جالیزی و بعضی درختان باید با مطالعات علمی و بررسیهای میدانی مورد توجه قرار گیرد.
پورحضرت با اشاره به اینکه این موضوع صرفاً به باغهای زیتون محدود نمیشود، گفت: متأسفانه طی سالهای گذشته گیاه خرزهره در برخی فضاهای سبز عمومی، حاشیه خیابانها و حتی محوطه ادارات نیز کشت شده است که ضرورت بررسی کارشناسی درباره آثار احتمالی آن بر وضعیت آفات منطقه را دوچندان میکند.
وی با تأکید بر پرهیز از تصمیم گیریهای شتابزده در زمینه حذف یا جایگزینی پوشش گیاهی بیان کرد: هرگونه اقدام در این زمینه باید مبتنی بر نظر قطعی کارشناسان و نتایج تحقیقات تخصصی باشد؛ چراکه تصمیمهای غیرکارشناسی ممکن است پیامدهای زیستمحیطی به همراه داشته باشد.
فرماندار رودبار هدف از این بررسیها را مدیریت اصولی پوشش گیاهی و پیشگیری از گسترش آفات، بدون وارد آمدن آسیب به محیط زیست و منابع طبیعی منطقه عنوان کرد.
پورحضرت با تأکید بر ضرورت همکاری دستگاه های اجرایی و مراکز علمی تصریح کرد: جهاد کشاورزی با همکاری مراکز تحقیقاتی، کارشناسان حفظ نباتات و مرکز تحقیقات زیتون باید نسبت به شناسایی کانونهای احتمالی آفات، بررسی چرخه زیستی آنها، آموزش و اطلاعرسانی به باغداران و ارائه راهکارهای علمی و عملیاتی اقدام کند.
وی مشارکت باغداران در اجرای برنامههای پیشگیرانه و مدیریت تلفیقی آفات را نیز ضروری دانست و افزود: دستگاههای متولی باید از طریق واحدهای ترویج، با ارائه آموزشهای تخصصی، تأمین امکانات و حمایتهای لازم، زمینه کاهش خسارت و افزایش بهرهوری باغهای زیتون را فراهم کنند.
فرماندار رودبار همچنین با اشاره به نقش فرمانداری در هماهنگی میان دستگاههای اجرایی گفت: فرمانداری در چارچوب وظایف خود، پیگیری هماهنگی بین دستگاهها و حمایت از برنامههای کارشناسی برای حفاظت از باغهای زیتون و تقویت جایگاه اقتصادی این محصول ارزشمند را دنبال خواهد کرد.
پورحضرت در پایان تأکید کرد: صیانت از زیتون رودبار صرفاً یک موضوع کشاورزی نیست، بلکه بهطور مستقیم با اقتصاد، اشتغال، معیشت مردم و هویت کشاورزی این شهرستان گره خورده است و حفاظت از این سرمایه ارزشمند، نیازمند همکاری همه دستگاهها و مشارکت فعال بهرهبرداران است.
زیتون رودبار در محاصره آفات؛ ضرورت بررسی نقش خرزهره در چرخه آلودگی
آنچه از مجموع دیدگاههای باغداران، کارشناسان و مسئولان شهرستان رودبار برمیآید، ضرورت تغییر نگاه به مدیریت آفات زیتون و عبور از اقدامات محدود به داخل باغهاست. در شرایطی که معیشت هزاران خانوار به پایداری تولید این محصول وابسته است، شناسایی همه عوامل مؤثر بر سلامت باغها، از آفات و بیماریها گرفته تا پوشش گیاهی پیرامونی، باید در اولویت برنامههای حفاظتی قرار گیرد.
اگرچه احتمال نقشآفرینی خرزهره در بقای برخی آفات و عوامل بیماریزای زیتون، موضوعی قابل بررسی و دارای اهمیت گیاهپزشکی است، اما اثبات این ارتباط و تعیین میزان اثرگذاری آن، نیازمند مطالعات دقیق میدانی و آزمایشگاهی است.
از اینرو، هرگونه تصمیم درباره حذف یا جایگزینی این گیاه باید پس از دستیابی به نتایج علمی و با در نظر گرفتن ملاحظات زیستمحیطی اتخاذ شود. در نهایت، حفاظت از زیتون رودبار نیازمند همکاری مستمر باغداران، جهاد کشاورزی، مراکز تحقیقاتی و مدیریت شهری است؛ چراکه صیانت از این محصول راهبردی تنها با سمپاشی و مقابله مقطعی با آفات محقق نمیشود، بلکه مستلزم مدیریت یکپارچه اکوسیستم زیتونکاری و شناسایی بهموقع کانونهای احتمالی آلودگی است؛ ضرورتی که بیتوجهی به آن میتواند هزینههای تولید را افزایش داده و آینده اقتصادی باغهای زیتون رودبار را تحت تأثیر قرار دهد.





