ارزش پول ملی در چنگال تحریم؛ بازخوانی دو تجربه جهانی برای ایران – هشت صبح
به گزارش هشت صبح و به نقل از مهر :
به گزارش خبرنگار مهر، نیکاراگوئه و کوبا دو کشور کوچک در نزدیکی آمریکا هستند که هر دو در نتیجه تحریم‌های واشنگتن شاهد کاهش شدید در ارزش پول ملی خود بوده‌اند. محدودیت تجارت و کمبود منابع ارزی را می‌توان اصلی‌ترین دلیل کاهش ارزش پول این دو کشور دانست.
اما در هر دو مورد، تحریم تنها عامل نبوده است. در نیکاراگوئه جنگ داخلی و در کوبا فروپاشی شوروی و ناکارآمدی اقتصاد دولتی نقش بزرگی داشتند. تجربه‌ی نیکاراگوئه و کوبا نشان می‌دهد تحریم آمریکا به‌تنهایی پول ملی را فرو نمی‌ریزد، اما در ترکیب با کسری بودجه‌ی مزمن، چاپ پول و از دست رفتن یک حامی خارجی، به شتاب‌دهنده‌ای تعیین‌کننده بدل می‌شود. وجه مشترک هر دو آن است که کمبود ارز، دولت را به سمت انتشار پول برای پوشاندن کسری‌ها سوق داد.
در این روزها که اقتصاد ایران با تحریم‌های شدید و محاصره غیرقانونی از سوی آمریکا رو به رو است، بازخوانی تجربه این دو کشور می‌تواند به روشن‌تر شدن شرایط برای سیاست‌گذار و بازیگران اقتصادی کمک کند.
نیکاراگوئه: «اقتصاد را به فریاد درآورید»
فشار اقتصادی آمریکا بر دولت ساندینیستا گام به گام شدید شد. در ۱۹۸۱ کمک‌های آمریکا قطع شد و واشنگتن شروع به مخالفت با وام‌های بانک جهانی و بانک توسعه‌ی آمریکای لاتین به نیکاراگوئه کرد. در ۱۹۸۳ سهمیه‌ی شکر نیکاراگوئه در بازار آمریکا ۹۰ درصد کاهش یافت و در ۱۹۸۵ رونالد ریگان تحریم تجاری کامل اعمال کرد. همزمان آمریکا شورشیان کنترا را تامین مالی می‌کرد.
ویلیام لئوگرانده در مقاله‌ای سرنوشت اقتصاد نیکاراگوئه را با ارقام نشان می‌دهد. تورم از ۵۰ درصد در ۱۹۸۴ پس از اعمال فشارهای بین‌المللی به ۳۲۰ درصد در ۱۹۸۵، ۱۳۰۰ درصد در ۱۹۸۷ و ۳۳ هزار درصد در ۱۹۸۸ رسید. تولید ناخالص داخلی نیز در این دهه حدود یک‌سوم کمتر از سطح دهه گذشته خود بود.
دولت ناچار شد در فوریه‌ی ۱۹۸۸ با حذف سه صفر، «کوردوبای جدید» را جایگزین کند. تا ۱۹۹۰ اسکناس ۱۰ میلیون کوردوبایی هم چاپ شد.
دولت نیکاراگوئه هزینه‌ی مستقیم تحریم تجاری را سالانه حدود ۵۰ میلیون دلار برآورد کرد؛ رقمی کوچک در برابر ۲ میلیارد دلار خسارت جنگ تا ۱۹۸۶. سهم آمریکا از تجارت نیکاراگوئه از ۳۰ درصد در ۱۹۸۰ به ۱۵ درصد در ۱۹۸۴ رسیده بود و اروپا و بلوک شوروی جای آن را گرفتند. اما ضربه‌ی اصلی از ترکیب تحریم مالی و جنگ آمد: در ۱۹۸۶ ۵۵ درصد بودجه‌ی دولت صرف جنگ می‌شد و راه وام خارجی بسته بود؛ در نتیجه کسری با چاپ پول پوشانده شد. لئوگرانده می‌پذیرد سیاست‌های اقتصادی ساندینیستاها بحران را بدتر کرد، اما نتیجه می‌گیرد که ترکیب تحریم و جنگ اقتصاد را «به هرج‌ومرج سوق داد» و در شکست ساندینیستاها در انتخابات ۱۹۹۰ تعیین‌کننده بود.
کوبای دهه‌ی ۱۹۹۰: وقتی دیگر پشتیبانی نبود
تحریم آمریکا علیه کوبا از ۱۹۶۲ برقرار است؛ طولانی‌ترین تحریم تجاری دوران معاصر. اما تا ۱۹۹۰ کمک شوروی اثر آن را خنثی می‌کرد. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، واردات و صادرات کوبا بیش از ۸۰ درصد سقوط کرد، واردات نفت به حدود ۱۰ درصد سطح پیش از ۱۹۹۰ رسید و تولید ناخالص داخلی تا ۱۹۹۵ حدود ۳۵ درصد کاهش یافت. این دوره در کوبا «دوره‌ی ویژه» نام گرفت.
واشنگتن در همین دوران فشار را بیشتر کرد. قانون توریچلی (۱۹۹۲) تجارت شرکت‌های وابسته‌ی آمریکایی در کشورهای دیگر با کوبا را ممنوع کرد و قانون هلمز-برتون (۱۹۹۶) برای شرکت‌های خارجی سرمایه‌گذار در کوبا مجازات تعیین کرد. پزو زیر این فشار فرو ریخت و نرخ دلار در بازار آزاد در ۱۹۹۳ به حدود ۱۲۵ پزو رسید.
پاسخ هاوانا اصلاحات محدود بود: قانونی کردن دلار ، بازکردن در به گردشگری و حواله‌های ارزی، و ایجاد پزوی قابل تبدیل در به ارزش یک دلار از جمله اقدامات کوبا در دهه ۹۰ میلادی بود. با بازگشت نسبی اقتصاد، پزو در محدوده‌ی ۲۳ تا ۲۵ پزو برای هر دلار تثبیت شد و تا ۲۰۲۰ در همین سطح ماند.
کوبای امروز: سقوطی فراتر از دهه‌ی ۹۰
از اول ژانویه‌ی ۲۰۲۱ دولت کوبا نرخ‌های ارز را در نرخ رسمی ۲۴ پزو یکسان کرد؛ درست در زمانی که همه‌گیری کرونا گردشگری را متوقف کرده بود و حواله‌های ارزی با سقف هزار دلاری دولت ترامپ در ۲۰۲۰ حدود دوسوم کاهش یافته بود. ارز کمیاب شد و بازار غیررسمی دوباره زنده شد. در سپتامبر ۲۰۲۲ نرخ دلار برای نخستین بار از دهه‌ی ۱۹۹۰ به ۱۵۰ پزو رسید و از اوج دوره‌ی ویژه هم گذشت.
موج اخیر با سیاست جدید واشنگتن همزمان است. دولت ترامپ در ژانویه‌ی ۲۰۲۵ کوبا را دوباره به فهرست حامیان تروریسم بازگرداند و در ژانویه‌ی ۲۰۲۶ با فرمانی اجرایی تهدید کرد کشورهایی را که به کوبا سوخت می‌فروشند مشمول تعرفه می‌کند. به گزارش کتابخانه‌ی مجلس عوام بریتانیا، با توقف محموله‌های ونزوئلا و مکزیک حدود سه‌چهارم واردات نفت کوبا قطع شد و خاموشی‌های سراسری و جیره‌بندی سوخت به وضعیت عادی بدل شد. دولت کوبا که در دسامبر ۲۰۲۵ نرخ رسمی شناور ۴۱۰ پزویی را راه انداخته بود، اکنون اسکناس‌های ۱۰ و ۲۰ هزار پزویی چاپ می‌کند و دلار در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ به رکورد ۸۰۰ پزو رسید.
نتیجه پولی کردن بار تحریم
تجربه‌ی نیکاراگوئه و کوبا نشان می‌دهد تحریم آمریکا به‌تنهایی پول ملی را فرو نمی‌ریزد، اما در ترکیب با کسری بودجه‌ی مزمن، چاپ پول و از دست رفتن یک حامی خارجی، به شتاب‌دهنده‌ای تعیین‌کننده بدل می‌شود. در نیکاراگوئه هزینه‌ی جنگ و تأمین آن از محل چاپ پول، تحریم را به ابرتورمی چهاررقمی رساند؛ در کوبا، فروپاشی شوروی ضربه‌ی اول را زد و تحریم مانع جبران آن شد. وجه مشترک هر دو آن است که کمبود ارز، دولت را به سمت انتشار پول برای پوشاندن کسری‌ها سوق داد و بازار غیررسمی، پیش از هر آماری، بهای این انتخاب را آشکار کرد.
