آینهکاریهای۱۳۰ساله در غبار بیمهری؛ تکیه بیگلربیگی تشنه اعتبارات ملی – هشت صبح
به گزارش هشت صبح و به نقل از مهر :
خبرگزاری مهر – گروه استانها- کوثر یاوری: استان کرمانشاه به عنوان یکی از کهنترین سکونتگاههای بشری و گهواره تمدن ایرانزمین، همواره گنجینههای ارزشمند و بیبدیلی از تاریخ، هنر و فرهنگ را در سینه خود حفظ کرده است. شهری که در گوشهوکنار بافت تاریخی و کوچهپسکوچههای قدیمی آن، بناهای باشکوهی قد برافراشتهاند که هر خشت آنها راوی روزگاران گذشته این سرزمین است. در میان این آثار ماندگار، تکیه بیگلربیگی با پیشینهای درخشان به قدمت ۱۳۰ سال، همچون نگینی در قلب بافت تاریخی کرمانشاه میدرخشد و به یکی از بناهای شاخص، بینظیر و شناختهشده در غرب کشور تبدیل شده است.
این عمارت باشکوه، تنها یک ساختمان خشتی و آجری نیست؛ بلکه در کنار ارزشهای بینظیر معماری و تاریخی خود، مجموعهای از ظرفیتهای عظیم فرهنگی و هنری را نیز در آغوش گرفته است. استقرار سه موزه تخصصی شامل موزه خط و کتابت، موزه پارینهسنگی و موزه چوب در دل این مجموعه، آن را از یک تکیه صرفاً مذهبی به یک مجتمع بزرگ فرهنگی ارتقا داده است. هر یک از این موزهها، گوشهای از تاریخ، هنر و فرهنگ غنی این دیار را برای بازدیدکنندگان روایت میکنند و بر جذابیتهای گردشگری و پژوهشی تکیه بیگلربیگی به طرز چشمگیری افزودهاند.
اوج هنرنمایی معماران ایرانی این بنا را میتوان در تزئینات خیرهکننده و آینهکاریهای بینظیر حسینیه آن مشاهده کرد؛ جلوههایی ارزشمند که چشم هر بینندهای را خیره میسازد. خوشبختانه در سالهای اخیر، این بخش از بنا مورد مرمت تخصصی و اصولی قرار گرفته است. گروه مرمت با دقت فراوان و پاکسازی تیرگیهای ایجادشده روی سطوح آینهکاری و ترمیم بخشهای آسیبدیده، به حفظ و احیای جلوه این تزئینات کمنظیر کمک شایانی کردهاند و اکنون این بخش از بنا در وضعیت بسیار مناسبی قرار دارد.
علاوه بر زیباییهای درونی، موقعیت مکانی تکیه بیگلربیگی نیز امتیازی استثنایی برای آن محسوب میشود. این تکیه در قلب تپنده بافت تاریخی کرمانشاه واقع شده و در پیرامون آن، مجموعهای از بناهای تاریخی ارزشمند همچون مسجد جامع، خانه حکیمنصیر، سرای همدانیها و خانه زرشکیان قرار گرفته است. این همجواری، ظرفیت بسیار بالایی را برای شکلگیری یک مسیر گردشگری تاریخی و ایجاد پیوند معنادار میان بناهای شاخص این محدوده فراهم کرده است.
امروزه با پیشرفت تکنولوژی، استفاده از فناوریهای نوین برای معرفی بهتر این شاهکار معماری نیز مورد توجه جدی قرار گرفته است. تهیه کدهای QR به زبانهای زنده دنیا از جمله فارسی، انگلیسی و عربی، زمینهای را فراهم کرده تا اطلاعات جامعتری در اختیار گردشگران قرار گیرد و ارتباط مؤثرتری میان مخاطبان و این میراث تاریخی شکل بگیرد. با این حال، تداوم مرمت، تجهیز موزهها، ساماندهی محیطی و معرفی گسترده این مجموعه نیازمند عزمی استانی است تا جایگاه تکیه بیگلربیگی در صنعت گردشگری کرمانشاه بیش از پیش تقویت شده و از سایه غفلتها خارج شود.
موزههایی در فقر تجهیزات؛ ضرورت حمایت مدیریت کلان استان
کیومرث خانی لعلآبادی، معاون میراث فرهنگی و گردشگری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت این بنا اظهار کرد: این بنای ارزشمند تاریخی همانند تکیه معاونالملک یکی از بناهای تاریخی شناختهشده در سطح شهر و بافت تاریخی شهر کرمانشاه میباشد که با قدمتی حدود ۱۳۰ سال و دارا بودن سه موزه خط و کتابت، پارینهسنگی و موزه چوب یکی از مقاصد اصلی گردشگری برای میهمانان داخلی و خارجی است. البته متأسفانه موزه چوب به دلیل آسیبهایی که در جنگ رمضان به واسطه اصابت موشک به ساختمان مرزبانی دید، فعلاً امکان بازدید برای بازدیدکنندهها را ندارد. تعداد گردشگران داخلی و خارجی ثبتشده در این بنا متغیر بوده و ماهیانه حدود ۴۰۰۰ نفر آمار ثبتشده دارد؛ هرچند در ایام تحصیل دانشآموزان این رقم به دلیل بازدید مدارس بسیار بیشتر است.
وی با انتقاد از وضعیت اعتبارات افزود: همانگونه که گفته شد، در این بنای تاریخی سه موزه با ظرفیت محدود ایجاد شده است که متأسفانه از استانداردهای پایینی برای راهاندازی یک موزه برخوردار هستند. لازمه ارائه خدمت شایسته به بازدیدکنندگان، حمایت همهجانبه مدیریت کلان استان و تخصیص اعتبارات مناسب و کافی برای خرید و نصب تجهیزات مورد نیاز از قبیل ویترینهای استاندارد و مواد اولیه لازم برای مرمت اسناد خطی موجود در موزه خط و کتابت میباشد که از لحاظ ریالی رقم قابل توجهی را میطلبد. کارهای فرهنگی همیشه هزینهبردار بوده اما به اعتقاد تمامی دستاندرکاران این حوزه، جزو اولویتها و شاخصهای توسعهیافتگی فرهنگی محسوب و الزامی هستند.
معاون میراث فرهنگی استان کرمانشاه با اشاره به وضعیت فیزیکی بنا تصریح کرد: ساختمان و کالبد اصلی بنا آسیبی ندیده است، اما اُرسیها و تعدادی از در و پنجرههای چوبی این ساختمان دچار آسیب شده و نیازمند مرمت و بازسازی و نصب مجدد هستند که جزو برنامههای آتی این بنا بوده و در صورت تخصیص اعتبار در دستور کار قرار خواهند گرفت تا هرچه زودتر این مکان ارزشمند مورد استفاده کامل قرار گیرد. خوشبختانه در سنوات گذشته و با استفاده از یک تیم قوی و حرفهای در زمینه مرمت آیینهکاری، تمامی سطوح آیینهکاری شده در قسمت حسینیه زنگارزدایی شده و قسمتهایی نیز که دچار آسیب و افتادگی بودند کاملاً مرمت شده و هماکنون در وضعیت مناسبی قرار دارند.
خانی لعلآبادی درباره بهرهگیری از تکنولوژی گفت: با توجه به شعار سال که استفاده از فناوریهای جدید و دیجیتال برای معرفی بناها و آثار تاریخی میباشد، اقدامات این اداره کل نیز به این مسیر هدایت شده و با تهیه کدهای QR چندزبانه (عربی، انگلیسی و فارسی) و بارگذاری اطلاعات مورد نیاز گردشگران، اقدامات مناسبی انجام شده است.
گذر تاریخی جلوخان و رویای تبدیل حمام بیگلر به شربتخانه
معاون میراث فرهنگی استان کرمانشاه در ادامه گفتگوی خود با خبرنگار مهر به محیط پیرامونی بنا اشاره کرد و گفت: بافت تاریخی شهر کرمانشاه خوشبختانه مورد توجه استاندار فرهنگدوست قرار داشته و تاکنون چند جلسه برای ساماندهی بافت تاریخی در محل تکیه و مجموعه بناهای پیرامونی آن با حضور تمامی مسئولین مرتبط برگزار شده است. در پیرامون این بنا، آثار متعددی از جمله مسجد جامع، خانه حکیم نصیر، سرای همدانیها و خانه زرشکیان (که هماکنون بهعنوان هتل بوتیک صارمالدوله به یکی از برندهای مهمانپذیرهای تاریخی تبدیل شده) واقع شدهاند. با کمک شهردار محترم و شهرداری منطقه، اجرای سنگفرش قسمتی از معابر پیرامونی آن در فاز نخست به انجام رسید.
وی تأکید کرد: گذر تاریخی جلوخان میتواند به یک شاهراه گردشگری در محله کمبرخوردار فیضآباد تبدیل شود که مطمئناً تأثیر بسزایی در رشد و تعالی آن داشته و باعث بازگشت هویت شهری خواهد شد. امیدواریم سایر ادارات کل از جمله آموزش و پرورش و اوقاف نیز پای کار آمده و در این مسیر همراه گردند.
خانی لعلآبادی با گلایه از بودجههای قطرهچکانی اظهار کرد: متأسفانه اعتبارات تخصیصیافته برای این بنا و سایر بناهای تاریخی استان هرگز کافی نبوده است. گردشگران برای دیدن یک جاذبه تاریخی هزینه میکنند و انتظار دریافت خدمات مناسب را دارند. انجام مطالعات مرمتی و تهیه طرح مرمت جزو الزامات است که نیاز به تأمین اعتبارات پژوهشی دارد، اما ارقام تخصیصیافته به این حوزه قطرهچکانی و تکافوی نیاز استان نمیباشد. تعلل در تهیه طرح مرمت و اجرا نمودن آنها در زمان مناسب، بناهای تاریخی را با آسیبهای غیرقابل بازگشت و جبرانناپذیر مواجه خواهد نمود.
وی درباره کاربریهای فعلی بنا گفت: در زمانی که تکیه دایر میباشد، اغلب با هماهنگی قبلی برنامههای متنوعی از قبیل مراسمات مربوط به محرم و ماه رمضان، شب شعر، جشنهای مربوط به مدارس، برنامههای تلویزیونی و مراسمات مذهبی در آن برگزار میشود. اما کمبود پرسنل خدماتی و نبود اعتبار مناسب برای ساماندهی اشیای موزهای، اصلیترین موانعی هستند که همهساله مطرح و تاکنون لاینحل ماندهاند. همچنین این بنا در جریان جنگ رمضان دچار آسیب گردید که در تمامی گزارشها بهعنوان اولویت اول مرمتی معرفی شده است.
معاون میراث فرهنگی استان در پایان خبر داد: در مجاورت این بنا حمام کوچک و اختصاصی با عنوان حمام بیگلر قرار دارد که در سنوات گذشته توسط این اداره کل تملک گردیده و هماکنون با همکاری صندوق احیاء و بهرهبرداری از بناهای تاریخی در معرض واگذاری قرار دارد. در صورت انتخاب بهرهبردار از طریق مزایده عمومی، امکان تبدیل آن به شربتخانه وجود دارد که گام بزرگی برای جذب گردشگر خواهد بود.
تقاطع معماری و تاریخ اجتماعی؛ تجربهای چندلایه برای گردشگران
فرشته ازره، مدرس و راهنمای گردشگری در گفتگو با خبرنگار مهر با تحلیل تخصصی ابعاد این بنا اظهار کرد: تکیه بیگلربیگی را باید در چارچوب تحولات معماری، اجتماعی و مذهبی کرمانشاه در دوره قاجار مورد بررسی قرار داد. ارزش این بنا صرفاً به قدمت آن یا ویژگیهای ظاهریاش محدود نمیشود، بلکه اهمیت آن از پیوند میان معماری، هنرهای تزئینی، فرهنگ آیینی، تاریخ اجتماعی و زندگی خاندانهای صاحبنفوذ شکل گرفته است. این بنا که با عبداللهخان فراشباشی، ملقب به بیگلربیگی، ارتباط دارد، نمونهای قابل توجه از معماری تاریخی کرمانشاه است که در آن فضاهای مرتبط با زندگی خانوادگی و اجتماعی در کنار فضای مذهبی و آیینی قرار گرفتهاند.
وی با تشریح ساختار فضایی بنا افزود: ساخت بنا در سال ۱۳۰۹ هجری قمری آغاز و در سال ۱۳۱۵ پایان یافت و تزئینات گچبری و آینهکاری آن در سال ۱۳۲۶ تکمیل شد. مجموعه دارای ورودی، هشتی، راهرو، حیاط مرکزی، حوض، اتاقهای پیرامونی، گنبدخانه، حسینیه، شاهنشین، حوضخانه و حیاط خلوت است. مهمترین عنصر هویتی بنا، گنبدخانه و حسینیه و بهویژه آینهکاری گسترده فضای داخلی آن است که در کنار گچبری، ارسی و شیشههای رنگی، فضای معماری بسیار غنی و بینظیری ایجاد کرده است.
این مدرس گردشگری تأکید کرد: از منظر تاریخ اجتماعی، اهمیت تکیهها در ایران صرفاً به برگزاری مراسم مذهبی محدود نمیشد. آنها محل گردهمایی اجتماعی و شکلگیری روابط بودند. ارزش اسنادی و فرهنگی بنا نیز بالاست؛ راهاندازی موزه خط و کتابت در سال ۱۳۸۳ و وجود اسناد مرتبط با خانواده بیگلربیگی، در کنار موزه پارینهسنگی زاگرس، این اثر را به نقطه تلاقی تاریخ قدرت محلی، هنرهای سنتی، میراث مکتوب و باستانشناختی تبدیل کرده است. به همین دلیل، بازدیدکننده با یک ساختمان صرفاً تاریخی مواجه نیست، بلکه تجربهای چندلایه را دریافت میکند.
حلقه مفقوده روایتگری و ضرورت اتصال به شبکه گردشگری شهر
ازره در ادامه گفتگوی خود با خبرنگار مهر به موانع توسعه گردشگری این بنا اشاره کرد و گفت: موانع استفاده کامل از ظرفیت گردشگری تکیه بیگلربیگی را باید در چند سطح بررسی کرد. نخست، حفاظت و نگهداری بنا و عناصر بسیار حساسی مانند آینهکاری و ارسیهاست. دوم، کیفیت معرفی و تفسیر میراث است؛ اطلاعات تاریخی اگر صرفاً به شکل تابلو ارائه شود، تجربه عمیقی ایجاد نمیکند و لازم است داستان بنا در قالب یک روایت منسجم ارائه شود. سوم، زیرساختها و خدمات بازدید شامل راهنمای تخصصی و امکانات رفاهی است. چهارم، بازاریابی و برندسازی است و پنجم، مسئله ضرورت مدیریت ظرفیت بازدید برای جلوگیری از فرسایش بناست.
وی درباره راهکارهای نوین جذب مخاطب بیان کرد: معرفی حرفهای باید از اطلاعرسانی صرف به سمت تفسیر میراث فرهنگی حرکت کند. تولید محتوای تصویری و ویدئویی حرفهای از جزئیات آینهکاری و حضور در پلتفرمهای معتبر ضروری است. میتوان یک سناریوی استاندارد برای بازدید طراحی کرد. همچنین فناوریهای نوین مانند کدهای QR، راهنمای صوتی چندزبانه، تور مجازی ۳۶۰ درجه و واقعیت افزوده میتوانند تجربه بازدید را غنی کنند؛ مثلاً با واقعیت افزوده میتوان بخشی از وضعیت تاریخی بنا را در تلفن همراه بازدیدکننده بازسازی کرد، هرچند فناوری نباید جایگزین اصالت اثر شود.
این راهنمای گردشگری در پایان تصریح کرد: تبدیل تکیه بیگلربیگی به یک مقصد شاخص نیازمند اتصال آن به شبکه گردشگری بافت تاریخی کرمانشاه است. معرفی منفرد بنا ظرفیت آن را محدود میکند، اما قرار دادن آن در یک مسیر گردشگری شامل بازار، مساجد و تکایا میتواند مدت حضور گردشگران را افزایش دهد. هدف نهایی باید تبدیل این تکیه به یک مقصد گردشگری فرهنگی پایدار باشد که در آن حفاظت از میراث، کیفیت تجربه، آموزش و منافع اقتصادی در یک نظام یکپارچه مدیریتی قرار گیرند.
تکیه بیگلربیگی با تمام صلابت معماری، آینهکاریهای خیرهکننده و ظرفیتهای چندلایهاش، همچنان نبض تپنده تاریخ در بافت کهن کرمانشاه است؛ اما برای خروج از انزوای زیرساختی و تبدیل شدن به یک قطب استاندارد گردشگری، نیازمند ارادهای فراتر از وعدههاست. بازگشایی موزه چوب، تجهیز موزه خط و کتابت به ویترینهای استاندارد، مرمت فوری ارسیهای نفیس و راهاندازی شربتخانه حمام بیگلر، مطالباتی روشن و برحق است که تنها با تخصیص ردیف بودجههای ملی و استانی محقق میشود. اکنون زمان آن فرا رسیده که وزارت میراث فرهنگی و استانداری کرمانشاه با درک اهمیت این گنجینه بیتکرار، با تأمین اعتبارات پژوهشی و اجرایی لازم، مسیر گذر تاریخی جلوخان را تکمیل کرده و تکیه بیگلربیگی را به قلب تپنده و آبروی شبکه گردشگری غرب کشور مبدل سازند تا اقتصاد و هویت این دیار، دوشادوش یکدیگر جان تازهای بگیرند.
