جنگ ایران چگونه به دلخوری شدید ترامپ و بن سلمان منجر شد؟/ ترامپ هر چه کرد، ولیعهد سعودی نظرش را تغییر نداد/ «از لحظهای که ایران تنگه را بست، کل روانشناسی اعراب خلیج فارس تغییر کرد»
نیویورکتایمز نوشت: ترامپ و فرماندهان نظامیاش در تنگنا افتاده بودند. آنها آغاز مأموریتی تازه را اعلام کرده بودند تا به هدایت کشتیهای تجاری در تنگه هرمز کمک کنند؛ تنگهای که ایران عملاً در اوایل جنگ آن را بسته بود. فرماندهان گفته بودند نیروی دریایی و هوایی آمریکا در جریان آتشبسی شکننده، از هرگونه حمله ایران جلوگیری خواهند کرد.
به گزارش انتخاب، در ادامه این مطلب آمده: اما فرماندهی مرکزی آمریکا ناگهان غافلگیر شد، وقتی مقامهای سعودی گفتند نیروهای آمریکایی نمیتوانند برای این مأموریت از حریم هوایی عربستان استفاده کنند؛ مأموریتی که پنتاگون آن را «پروژه آزادی» مینامید. آمریکاییها پیشاپیش با سعودیها هماهنگ نکرده بودند.
همین موضوع موجی از تماسهای تلفنی پرتنش و فوری میان واشنگتن و محمد بن سلمان، ولیعهد و حاکم عملی عربستان، به راه انداخت. به گفته مقامهای آمریکایی، ترامپ که خشمگین شده بود، در روز ۴ مه ــ نخستین روز عملیات ــ با او صحبت کرد و در دو روز بعد هم دوباره تماس گرفت.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، نیز در تماسی جداگانه با ولیعهد صحبت کرد؛ استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، و جرد کوشنر، داماد ترامپ، هم همینطور. مارکو روبیو، مشاور امنیت ملی کاخ سفید، نیز با همتای خود گفتوگو کرد.
اما ولیعهد بر موضعش ایستاد، چون نگران بود طرح آمریکا بتواند جنگ را دوباره شعلهور کند. در نتیجه، دولت ترامپ مجبور شد کمتر از ۴۸ ساعت پس از آغاز پروژه آزادی، آن را متوقف کند.
حسین ابیش، پژوهشگر مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن، گفت: «آنها اعتمادشان را به این دولت از دست داده بودند و فکر میکردند اگر اجازه بدهند آمریکا از حریم هواییشان استفاده کند، ایران ضربههای شدیدتری به آنها خواهد زد.»
این بسیج همهجانبه کاخ سفید برای متقاعد کردن محمد بن سلمان ــ که تا پیش از این گزارش نشده بود ــ و همچنین دیگر لحظات حساس جنگ، نشان داد که مقامهای آمریکایی و سعودی هرچه بیشتر بر سر نحوه مواجهه با امنیت منطقه، بهویژه در قبال ایران و اسرائیل، دچار اختلاف شدهاند.
و بیش از پیش، سعودیها دولت آمریکا را بازیگری غیرقابل اتکا و حتی گاه خطری برای کشورهای عربی خلیج فارس میبینند.
از زمانی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه به ایران حمله کردند، عربستان تلاش کرده مسیر میانهای را برای حفاظت از منافع خود در پیش بگیرد. این کشور به آمریکا حمایت نظامی و دیپلماتیک داد، و خودش هم هدف حمله ایران قرار گرفت.
اما در عین حال، ریاض در لحظات حساس با ترامپ مخالفت کرده و هر زمان احساس کرده خطرات ناشی از تهاجم آمریکا و اسرائیل بیشتر میشود، قدرتنمایی کرده است.
در حالی که ترامپ میکوشد دیپلماسی با ایران را ــ با تمرکز بر برنامه هستهای تهران ــ مدیریت کند، عربستان همچنان ابتکارهای خودش را پیش میبرد؛ ابتکارهایی که از اولویتهای آمریکا فاصله میگیرند و بر تقویت روابط با کشورهای دیگر متمرکزند. از جمله با پاکستان و چین؛ کشوری که در سال ۲۰۲۳ به میانجیگری برای گشایش دیپلماتیک میان عربستان و ایران کمک کرد. وزیر خارجه عربستان همین هفته در چین به سر میبرد.
بهدلیل همان گشایش، مقامهای سعودی اکنون مستقیماً با همتایان ایرانی خود درباره کنترل ایران بر تنگه هرمز، زرادخانه موشکیاش و حمایتش از گروههای شبهنظامی منطقه گفتوگو میکنند؛ مسائلی که رهبری عربستان آنها را تهدیدی بزرگتر از موضوع هستهای میداند.
محمد بن سلمان در تمام طول سال این موازنهگری را پیش برده است. او پیش از آغاز جنگ، خطرات آن را برای ترامپ تشریح کرد، اما بعدتر ــ بنا بر گفته افرادی که از مقامهای آمریکایی در جریان قرار گرفته بودند ــ از رئیسجمهور آمریکا خواست جنگ را برای نابودی حکومت ایران ادامه دهد. (عربستان این موضوع را رد کرده است.) اما وقتی قدرت ایران همچنان پابرجا ماند، محمد بن سلمان بهسمت پیشبرد یک توافق و مصالحه رفت.
عربستان، همراه با امارات متحده عربی، در مقطعی از جنگ حملات تلافیجویانهای مخفیانه علیه ایران انجام داد. با این حال، به گفته مقامهای فعلی و سابق آمریکایی، محمد بن سلمان به اندازه رهبر امارات مشتاق تشدید تنش نبود.
در همان حال، او از همتایانش در قطر و عمان ــ که نقش واسطههای دیپلماتیک میان آمریکا و ایران را ایفا میکنند ــ تهاجمیتر بود.
اکنون، در حالی که دولت ترامپ میکوشد به توافقهایی با ایران فراتر از توافق اولیه آتشبسِ اعلامشده در ۱۴ ژوئن برسد، عربستان و دیگر کشورهای عربی خلیج فارس در پی نتیجهای هستند که اگر ایران، اسرائیل یا آمریکا دوباره درگیریهای گسترده را از سر گرفتند، آنها را از تبعات آن مصون نگه دارد.
۲با توجه به نوسانها و عقبونشینیهای ترامپ در طول جنگ، سعودیها تردید دارند که آمریکا در یک درگیری آینده واقعاً از آنها حفاظت کند یا حتی قضاوت درستی از خود نشان دهد. بدبینی سعودیها به ترامپ از سال ۲۰۱۹ جدیتر شد؛ زمانی که او از تلافی حمله پهپادی و موشکی ایران به تأسیسات نفتی عربستان خودداری کرد.
حسین ابیش گفت: «ما یک دعوای بزرگ راه میاندازیم، بعد حوصلهمان سر میرود و رهایش میکنیم. ماجرا شبیه لوسی و توپ فوتبال است؛ آنها حس میکنند مثل چارلی براون روی زمین افتادهاند.»
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت ترامپ «رابطهای عالی» با عربستان سعودی دارد. او گفت: «رئیسجمهور ترامپ درباره هر موضوع خاصی به طیفی از دیدگاهها گوش میدهد و نظرات شرکای منطقهایمان را جدی میگیرد. در نهایت، او همه تصمیمها را بر اساس آنچه برای مردم آمریکا و امنیت ملی ما بهترین است اتخاذ میکند.»
وزارت خارجه عربستان به درخواست برای اظهارنظر پاسخی نداد.
با این حال، برخی جنبههای شراکت آمریکا و عربستان همچنان قدرتمند باقی مانده است. به گفته یک مقام آمریکایی، دو دولت ماههاست درباره چگونگی آغاز یک برنامه هستهای غیرنظامی در عربستان، بر پایه توافقی که سال گذشته به آن رسیدند، گفتوگو میکنند. دولت ترامپ ممکن است بهزودی طرحی را به کنگره ارائه کند، هرچند برخی قانونگذاران آمریکایی و مقامهای اسرائیلی نگراناند که ولیعهد سعودی بخواهد در نهایت بهدنبال توسعه سلاح هستهای برود.
واشنگتن و ریاض همچنین در حال گفتوگو درباره ساخت مسیرهای زمینیای هستند که تنگه هرمز را دور بزنند. و عربستان همچنان، با فاصله زیاد، بزرگترین خریدار سلاحهای آمریکایی است.
در هر دو دوره ریاستجمهوری ترامپ، عربستان نخستین سفر مهم خارجی او بوده است. جرد کوشنر همچنان روابط نزدیکی با محمد بن سلمان دارد و با وجود نداشتن هیچ نقش دولتی، مرتب به ریاض سفر میکند. چهار سال پیش، کوشنر از صندوقی به رهبری ولیعهد سعودی، سرمایهگذاری ۲ میلیارد دلاری دریافت کرد.
با این حال، ترامپ در طول جنگ بهطور علنی محمد بن سلمان را مسخره کرد. در ماه مارس، ترامپ در یک مجمع سرمایهگذاری در میامی که عربستان آن را سازماندهی کرده بود، با لحنی تحقیرآمیز گفت تصور میکرده ولیعهد او و دولتش را دستکم گرفته است.
ترامپ گفت: «فکر نمیکرد که آخرش بیفتد به التماس و چاپلوسی من.»
نشانههای دیگری از تنش هم وجود دارد. وقتی مارکو روبیو ــ که همزمان وزیر خارجه هم هست ــ هفته گذشته به خلیج فارس سفر کرد، عربستان را کنار گذاشت و در عوض برای دیدارهایی به بحرین، کویت و امارات رفت؛ کشوری که رقیب سرسخت عربستان به شمار میرود.
روز پنجشنبه در بحرین، دیپلماتهای کشورهای عربی خلیج فارس با روبیو دیدار کردند تا نگرانیهایشان را درباره امنیت منطقه مطرح کنند. فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، نیز بهصورت دوجانبه با او گفتوگو کرد.
روبیو در نشست گروهی گفت: «این ائتلاف بر اساس رخدادهای اخیر به آزمون گذاشته شد، و از این آزمون سربلند بیرون آمد؛ یعنی سطح همکاری، سطح تعامل و سطح دوستی میان ما در این روزهای دشوار محک خورد و با نمره عالی از آن عبور کرد.»
هرچند عربستان از برقراری آتشبس آسودهخاطر شده، اما هیچیک از دشوارترین مسائل ناشی از جنگ با این توافق اولیه حلوفصل نشده است. از جمله اینکه این توافق به رسمیت میشناسد که ایران نوعی کنترل بر تنگه هرمز دارد و اجازه میدهد ایران و عمان درباره شیوه اداره آن به توافق برسند؛ شیوهای که ممکن است در بلندمدت شامل دریافت عوارض یا هزینه عبور هم بشود.
مایکل راتنی، دیپلمات باسابقهای که پیش از بازنشستگی در آغاز دولت دوم ترامپ، سفیر آمریکا در عربستان بود، گفت: «از همان لحظهای که ایران تنگه هرمز را بست، کل روانشناسی خلیج فارس تغییر کرد. حالا ایران این شمشیر داموکلس را در اختیار دارد که میتواند آن را بالای سر اقتصاد خلیج فارس و اقتصاد جهانی نگه دارد.»
در سند اولیه همچنین هیچ اشارهای به موشکهای بالستیک ایران و حمایت آن از شبهنظامیان نشده است.
و هنوز روشن نیست که آیا دولت ترامپ خواهد توانست ایران را به ورود به یک توافق هستهای وادار کند یا نه. ترامپ در سال ۲۰۱۸ از توافق دوران اوباما خارج شد؛ توافقی که ایران تا آن زمان به آن پایبند بود. همین اقدام باعث شد رهبران ایران غنیسازی اورانیوم را تا سطوح بالاتری افزایش دهند.
سعودیها در عرصه عمومی از یادداشت تفاهم ترامپ با ایران ــ که پایهگذار آتشبس شد ــ تمجید کردهاند.
فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، ۱۸ ژوئن در نشستی در وین گفت: «فکر میکنم اینکه ما یک یادداشت تفاهم داریم، فوقالعاده مهم و بسیار معنادار است؛ یادداشت تفاهمی که امیدواریم هم به این درگیری پایان دهد و مهمتر از آن، مسیر حلوفصل بسیاری از مسائل حلنشده را باز کند. در رأس این مسائل، البته، موضوع هستهای قرار دارد.»
اما مقامهای سعودی در قبال نتایج این توافق، رویکردی صبرکن و ببین در پیش گرفتهاند. از جمله اینکه آنها هنوز هیچ بودجهای برای بازسازی ایران اختصاص ندادهاند؛ در حالی که این توافق، آمریکا و شرکای منطقهایاش را به چنین اقدامی فرا میخواند.
