گوش دادن فعال؛ حلقه مفقوده ارتباط مؤثر در خانواده – هشت صبح

فریبا سلطانی، مشاور و روانشناس خانواده، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت مهارت گوش دادن در روابط خانوادگی اظهار کرد: یکی از بحران‌های ارتباطی در عصر حاضر این است که افراد هنگام گفت‌وگو با یکدیگر، به جای تلاش برای فهمیدن منظور و احساس طرف مقابل، بیشتر به دنبال آماده کردن پاسخ خود هستند.

وی افزود: در چنین شرایطی ممکن است فرد از نظر فیزیکی صدای طرف مقابل را بشنود، اما از نظر عاطفی و ارتباطی، احساس کند که شنیده نمی‌شود؛ موضوعی که به مرور می‌تواند فاصله میان اعضای خانواده را افزایش دهد.

سلطانی با بیان اینکه «شنیدن» و «گوش دادن» از نظر علمی دو مفهوم متفاوت هستند، ادامه داد: شنیدن یک فرآیند غیرارادی است؛ یعنی زمانی که صدایی به گوش ما می‌رسد، پرده گوش در برابر آن واکنش نشان می‌دهد. صدای خودرو، صحبت افراد یا حتی صدای پرندگان می‌تواند شنیده شود، بدون اینکه ما آگاهانه تصمیم گرفته باشیم به آن صدا توجه کنیم.

وی گفت: اما گوش دادن یک انتخاب آگاهانه است و در آن فرد تلاش می‌کند توجه خود را به سخنان طرف مقابل معطوف کرده، معنای صحبت او را ارزیابی کند و در نهایت احساس و منظور وی را درک کند.

وقتی گوشی از حرف‌های فرزند مهم‌تر می‌شود

این مشاور و روانشناس خانواده با اشاره به نمونه‌هایی از گوش ندادن در روابط خانوادگی اظهار کرد: تصور کنید کودکی با هیجان و شوق از مدرسه به خانه بازمی‌گردد و می‌گوید «امروز گل زدم» یا «جایزه گرفتم»، اما پدر یا مادر در حالی که مشغول کار با تلفن همراه است، بدون اینکه حتی نگاه مناسبی به فرزند داشته باشد، تنها می‌گوید «آفرین فرزندم».

وی ادامه داد: شاید والد تصور کند که با گفتن همین جمله وظیفه خود را انجام داده است، اما پیام دیگری به کودک منتقل می‌شود؛ کودک ممکن است احساس کند تلفن همراه یا کاری که والد انجام می‌دهد از موفقیت و هیجان او مهم‌تر است.

سلطانی تأکید کرد: گوش دادن فعال الزاماً به معنای ارائه یک پاسخ طولانی یا حل کردن مشکل نیست؛ گاهی اوقات نگاه کردن، توجه کردن و همراه شدن با احساس فرد، مهم‌ترین کاری است که می‌توان انجام داد.

خانه نباید محل محاکمه باشد

وی در ادامه با اشاره به روابط میان زوجین گفت: گاهی یکی از زوجین پس از بازگشت از محل کار، صرفاً نیاز دارد درباره اتفاقات روزمره خود صحبت کند، اما طرف مقابل بلافاصله وارد مرحله قضاوت و سرزنش می‌شود.

این روانشناس خانواده افزود: برای مثال، ممکن است مردی به خانه بیاید و درباره رفتار یکی از همکارانش صحبت کند، اما همسرش بلافاصله بگوید «دیدی؟ من که گفتم این کار را نکن». در این وضعیت فرد احساس می‌کند به جای اینکه شنیده شود، مورد سرزنش و محاکمه قرار گرفته است.

وی ادامه داد: این مسئله در جهت معکوس نیز اتفاق می‌افتد؛ ممکن است زنی از خستگی یا درد جسمانی خود صحبت کند و بگوید «خیلی خسته‌ام» یا «کمرم درد می‌کند»، اما همسرش در پاسخ بگوید «تو می‌دانی من امروز سر کار چه کشیدم؟». در چنین شرایطی گفت‌وگو به جای همدلی، به نوعی رقابت بر سر مشکلات تبدیل می‌شود.

سلطانی خاطرنشان کرد: در حالی که هر دو نفر ممکن است تنها به دنبال یک چیز باشند و آن همدلی و درک شدن است؛ بنابراین قرار نیست در یک گفت‌وگو مشخص کنیم چه کسی بیشتر خسته یا گرفتار بوده است.

نوجوانی که شنیده نمی‌شود، حرف‌هایش را بیرون از خانه می‌زند

این مشاور و روانشناس خانواده همچنین درباره اهمیت گوش دادن به نوجوانان گفت: نوجوان ممکن است به والدین خود بگوید «احساس تنهایی می‌کنم» یا «از درس خواندن خسته شده‌ام»، اما اگر والدین بلافاصله با مقایسه و بیان سختی‌های دوران خود پاسخ دهند و بگویند «تو نمی‌دانی ما در سن تو چقدر سختی کشیدیم»، در واقع احساس نوجوان نادیده گرفته شده است.

وی افزود: چنین واکنشی ممکن است باعث شود نوجوان به تدریج از صحبت کردن با خانواده فاصله بگیرد و مسائل و دغدغه‌های خود را با افرادی خارج از خانواده در میان بگذارد.

سلطانی تصریح کرد: وقتی افراد در یک خانه احساس کنند کسی واقعاً به حرف‌های آنها گوش نمی‌دهد، ممکن است نوعی «تنهایی در متأهلی» یا به طور کلی تنهایی در میان اعضای خانواده شکل بگیرد؛ یعنی افراد در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند، اما از نظر عاطفی احساس تنهایی دارند.

سه نیاز اصلی انسان در زمان گفت‌وگو

وی با اشاره به نیازهای انسان هنگام گفت‌وگو اظهار کرد: فرد در بسیاری از مواقع پیش از آنکه به دنبال راهکار باشد، سه نیاز اساسی دارد؛ نخست اینکه دیده شود، دوم اینکه درک شود و سوم اینکه در صورت نیاز راهکاری دریافت کند.

این روانشناس ادامه داد: دیده شدن یعنی فرد احساس کند طرف مقابل واقعاً به او توجه دارد. درک شدن نیز به این معناست که احساس و تجربه او فهمیده شود. ارائه راهکار مرحله بعدی است و بهتر است زمانی انجام شود که فرد خودش آن را درخواست کرده باشد.

وی تأکید کرد: یکی از اشتباهات رایج در روابط این است که ما بدون طی کردن دو مرحله نخست، مستقیماً سراغ ارائه راهکار می‌رویم. در حالی که ممکن است فرد اصلاً در آن لحظه به دنبال راه‌حل نباشد و فقط نیاز داشته باشد کسی حرف‌هایش را بشنود و احساسش را درک کند.

سلطانی یکی از نخستین راهکارهای تقویت گوش دادن فعال را «توقف، نگاه و توجه» عنوان کرد و گفت: زمانی که یکی از اعضای خانواده با ما صحبت می‌کند، بهتر است گوشی تلفن همراه را کنار بگذاریم، صدای تلویزیون را کم کنیم و توجه خود را به فرد مقابل بدهیم.

وی افزود: حتی اگر نتوانیم مشکل فرد را حل کنیم، همین میزان توجه می‌تواند باعث شود او احساس آرامش و سبکی بیشتری داشته باشد؛ زیرا می‌داند فردی برای شنیدن و همراهی با او وجود دارد.

پاسخ فوری همیشه نشانه گوش دادن نیست

این مشاور و روانشناس خانواده با تأکید بر ضرورت پرهیز از قضاوت و پاسخ فوری اظهار کرد: هنگام صحبت کردن فرد مقابل نباید مرتب وسط حرف او بپریم یا بلافاصله پس از پایان جمله‌اش پاسخ آماده خود را بیان کنیم.

وی ادامه داد: حتی چند ثانیه مکث پس از پایان صحبت طرف مقابل می‌تواند نشان دهد که ما در حال فکر کردن به سخنان او هستیم. پاسخ فوری گاهی این پیام را منتقل می‌کند که فرد از ابتدا فقط منتظر بوده است صحبت طرف مقابل تمام شود تا پاسخ خودش را ارائه کند.

سلطانی استفاده از بازخوردهای کلامی و همدلانه را نیز در برقراری ارتباط مؤثر مهم دانست و گفت: جملاتی مانند «می‌فهمم چقدر برایت سخت بوده» یا «حتماً خیلی کلافه شدی» می‌تواند به فرد احساس درک شدن بدهد.

وی در عین حال خاطرنشان کرد: در گفت‌وگو نباید همیشه بر جنبه‌های منفی، مشکلات و گلایه‌ها تمرکز کنیم؛ زیرا ظرفیت روانی مخاطب نیز اهمیت دارد و تداوم گفت‌وگوهای صرفاً منفی می‌تواند موجب خستگی و فرسودگی ارتباطی شود.

هنگام شنیدن، قاضی و نصیحت‌کننده نباشیم

این روانشناس خانواده در جمع‌بندی سخنان خود گفت: هنگام گوش دادن به صحبت دیگران نباید نقش قاضی، استاد، نصیحت‌کننده یا حتی «تعمیرکار» را بازی کنیم که تصور می‌کند باید بلافاصله مشکل را برطرف کند.

وی افزود: در بسیاری از موقعیت‌ها کافی است یک هم‌صحبت همدل باشیم و اجازه دهیم فرد مقابل تجربه و احساس خود را بیان کند.

سلطانی با تأکید بر ضرورت دیدن مسائل از زاویه دید دیگران اظهار کرد: برای برقراری ارتباط مؤثر باید تلاش کنیم خودمان را جای طرف مقابل بگذاریم و مسئله را از پنجره نگاه او ببینیم؛ زیرا ممکن است اتفاقی که برای ما ساده به نظر می‌رسد، برای فرد مقابل تجربه‌ای مهم و حتی دشوار باشد.

وی همچنین بر ضرورت داشتن انتظارات واقع‌بینانه در روابط خانوادگی تأکید کرد و گفت: افراد از نظر ویژگی‌های شخصیتی، نیازهای عاطفی و شیوه برقراری ارتباط با یکدیگر متفاوت هستند و شناخت این تفاوت‌ها می‌تواند به شکل‌گیری انتظارات منطقی‌تر و کاهش سوءتفاهم‌ها کمک کند.

سلطانی خاطرنشان کرد: ارتباط مؤثر در خانواده تنها با صحبت کردن شکل نمی‌گیرد، بلکه کیفیت گوش دادن نیز به همان اندازه اهمیت دارد؛ بنابراین اگر می‌خواهیم اعضای خانواده به ما اعتماد کنند و مسائل خود را با ما در میان بگذارند، باید ابتدا به آنها نشان دهیم که واقعاً برای شنیدن و درک کردنشان وقت می‌گذاریم.