چرا تمام تصمیمات پیش روی پکن، بر شدت تأثیر شوک نفتی در جهان اثر خواهد گذاشت؟/ توقف صادرات سوخت؛ دهن‌کجی به ترامپ یا نشانه تحت فشار بودن نظام انرژی چین؟/ دو اقدام ضروری برای احیای ذخایر فرآورده‌های نفتی پکن
اکونومیست نوشت: وقتی دونالد ترامپ در ۲۴ سپتامبر با همتای چینی خود، شی جین‌پینگ، در واشنگتن دیدار کرد، از او خواست صادرات سوخت چین را افزایش دهد تا کمبود جهانی گازوئیل کاهش یابد. یک هفته بعد، پاسخ چین از راه رسید: توقف فوری و نامحدود صدور مجوزهای صادراتی برای تمام انواع سوخت. این تصمیم در ظاهر اقدامی برای بی‌اعتنایی به درخواست ترامپ بود؛ اما قطعاً نشانه‌ای بود از اینکه نظام انرژی چین تحت فشاری بیش از آن چیزی است که این کشور نشان می‌دهد.
به گزارش انتخاب، در ادامه این مطلب آمده: چین که زمانی بزرگ‌ترین خریدار نفت منطقه خلیج فارس بود، تا همین اواخر بحران تنگه هرمز را با انعطاف‌پذیری چشمگیری پشت سر گذاشته بود. این کشور بین آوریل و ژوئن واردات نفت خام خود را به نصف کاهش داد و به روزانه ۶ میلیون بشکه رساند؛ اقدامی که به تثبیت قیمت جهانی نفت کمک کرد، بی‌آنکه باعث رکود اقتصادی داخلی شود. مقام‌های چینی که سال‌ها صرف ایجاد ذخایر نفتی کرده بودند، احساس می‌کردند سیاستشان نتیجه داده است. آنها ممنوعیت صادرات سوخت را که نخستین بار در ماه مارس اعمال شده بود، لغو کردند و اجازه دادند صادرات گازوئیل در سپتامبر به بالاترین سطح چهار سال اخیر برسد. اما اکنون بار دیگر ترمز را کشیده‌اند.
برای فهمیدن علت این تصمیم، باید نگاهی به سازوکار پیچیده و به‌شدت غیرشفاف خرید نفت چین انداخت. این کشور ذخایر نفتی و راهبرد تأمین نفت خود را محرمانه نگه می‌دارد. بااین‌حال، پژوهش‌های ما نشان می‌دهد که رویکرد دستوری و متمرکز دولت، پیامدهای جانبی‌ای به همراه داشته که دیگر نمی‌توان آنها را نادیده گرفت. هر تصمیمی که چین در ادامه بگیرد، بر شدت تأثیر شوک نفتی در زمستان پیش رو، هم در داخل این کشور و هم در سراسر جهان، اثر خواهد گذاشت.
رفتار چین در خرید نفت بازتاب کشمکشی دائمی میان دو عامل است: وسواس حزب کمونیست برای تأمین امنیت انرژی و منافع تجاری شرکت‌های بزرگ دولتی که به‌جز شرکت خصوصی پالایشگاهی رونگ‌شنگ، تنها شرکت‌های نفتی دارای سهمیه صادراتی هستند.
در آغاز جنگ، حزب کمونیست دست بالا را داشت. دولت که نگران حفظ ذخایر داخلی بود، به شرکت‌های نفتی دستور داد تمام محموله‌های بنزین، گازوئیل و سوخت جت را متوقف کنند؛ به‌استثنای محموله‌هایی که مقصدشان هنگ‌کنگ و ماکائو بود (نمودار ۱ را ببینید). صادرات به‌شدت سقوط کرد.
با پر شدن مخازن ذخیره‌سازی، شرکت‌های بزرگ نفتی شروع به کاهش میزان پالایش نفت کردند و در نتیجه، تقاضای آنها برای نفت خام نیز کاهش یافت. این شرکت‌ها که سال‌ها به ذخایر نفت خام خود افزوده بودند، به‌جای ادامه این روند، اندکی از ذخایرشان برداشت کردند. در همین حال، تقاضای سوخت نیز کاهش یافت؛ زیرا افزایش قیمت‌ها رانندگان را به استفاده از تاکسی‌ها ــ که بسیاری از آنها در چین برقی هستند ــ یا حمل‌ونقل عمومی سوق داد. واردات نفت خام به‌شدت افت کرد.
تا ماه ژوئن، دولت احساس اطمینان بیشتری پیدا کرده بود. آمریکا و ایران توافقی امضا کرده بودند که امکان عبور بخشی از نفت خام از تنگه هرمز را فراهم می‌کرد و قیمت نفت برنت، شاخص جهانی قیمت نفت، را به ۷۲ دلار در هر بشکه کاهش می‌داد؛ این در حالی بود که میانگین قیمت آن در ماه مه ۱۰۴ دلار بود.
اما قیمت فرآورده‌های پالایش‌شده نفتی همچنان بالا ماند؛ زیرا صادرات سوخت از منطقه خلیج فارس محدود بود و صادرات سوخت روسیه نیز در پی حملات اوکراین به پالایشگاه‌های این کشور کاهش یافته بود. صادرکنندگان چینی فرصت را برای کسب سودهای کلان مناسب دیدند.
یکی از مدیران ارشد یک شرکت بازرگانی نفت می‌گوید: «دولت برای لغو ممنوعیت صادرات، تحت فشار شدیدی قرار گرفت.»
در ماه ژوئیه، دولت با لغو این ممنوعیت موافقت کرد، مشروط بر اینکه ذخایر سوخت شرکت‌های بزرگ نفتی بالاتر از سطح بالای ثبت‌شده در ماه فوریه، یعنی پیش از آغاز جنگ، باقی بماند. نهاد برنامه‌ریزی اقتصادی چین حدود بیستم هر ماه این ذخایر را حسابرسی می‌کند. اگر وضعیت ذخایر رضایت‌بخش باشد، به شرکت‌های نفتی اجازه می‌دهد برای دریافت مجوز صادرات به وزارت بازرگانی مراجعه کنند.
این مقررات باعث افزایش چشمگیر صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده نفتی شده‌اند، اما در عین حال رفتار شرکت‌های بزرگ نفتی را نیز مختل کرده‌اند. این شرکت‌ها برای واجد شرایط ماندن جهت دریافت مجوز صادرات، با شتاب ذخایر فرآورده‌های نفتی خود را افزایش داده‌اند.
به گفته میچال میدان از مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد، یک اندیشکده، آنها حجم عظیمی از سوخت را از پالایشگاه‌های مستقل کوچک چین، موسوم به «قوری‌ها» یا تی‌پات‌ها، خریداری کرده‌اند؛ پالایشگاه‌هایی که عمدتاً در امتداد سواحل شرقی این کشور متمرکزند.
شرکت‌های بزرگ نفتی که می‌دانستند ممنوعیت صادرات ممکن است بدون هشدار قبلی دوباره برقرار شود، همچنین با شتاب تلاش کردند تا حد امکان مواد اولیه مورد نیاز خود را از بازارهای جهانی تأمین کنند.
رقابت برای خرید نفت خام در ماه گذشته شدت گرفت؛ زمانی که وخامت بحران جهانی سوخت باعث شد سود دلاری صادرکنندگان به‌ازای هر بشکه گازوئیل به ارقام سه‌رقمی برسد.
پالایشگاه‌های چینی معمولاً نفت خام مورد نیاز خود را چهار ماه زودتر خریداری می‌کنند. اما در سپتامبر، سفارش‌هایی برای تحویل ظرف چهار هفته ثبت کردند. آنها همچنین برای تأمین بخشی از هزینه این خریدها، محموله‌های نفت خامی را که قرار بود در دسامبر دریافت کنند، دوباره فروختند؛ در واقع، تحویل‌های نفتی آینده خود را با نفتی مبادله کردند که بتوانند فوراً پالایش کنند.
حجم این معاملات، بازارهای بین‌المللی را دچار اختلال کرده است. با وجود اینکه نفت بیشتری از تنگه هرمز عبور می‌کند، تقاضای چین به افزایش دوباره قیمت نفت برنت تا سطح ۱۰۰ دلار در هر بشکه کمک کرده است
اکنون نفت برنت برای تحویل فوری حدود ۲۵ دلار در هر بشکه گران‌تر از نفتی است که قرار است چند هفته دیگر تحویل داده شود. نفت خام خلیج فارس، که نوع مورد علاقه چین است، نیز با صرف قیمتی قابل‌توجه نسبت به سایر محموله‌ها معامله می‌شود.
نرخ اجاره نفتکش‌ها رکورد زده است: اکنون انتقال هر بشکه نفت خام عمان به چین ۳۶ دلار هزینه دارد؛ رقمی سرسام‌آور در مقایسه با ۱.۵۰ دلار به‌ازای هر بشکه در ابتدای سال.
این وضعیت برای رهبران چین دردسرساز شده است. با افزایش شدید هزینه مواد اولیه پالایشگاه‌ها، قیمت عمده‌فروشی سوخت در چین نیز بالا رفته است. اما قیمت خرده‌فروشی، که دولت آن را کنترل می‌کند، با شدت کمتری افزایش یافته و حتی در برخی مناطق پایین‌تر از هزینه عمده‌فروشی است. همین مسئله تمایل شرکت‌های بزرگ نفتی را برای تولید سوخت جهت عرضه در بازار داخلی کاهش داده است.
در همین حال، ذخایر سوخت چین با سرعت در حال کاهش است. این ذخایر از زمان آغاز جنگ تاکنون ۶۵ میلیون بشکه افت کرده و احتمالاً به حدود ۳۰۰ میلیون بشکه رسیده است. بخش بزرگی از ذخایر باقی‌مانده، در عمل ذخایری «مرده» هستند که صرفاً برای برآورده کردن شرط لازم جهت دریافت مجوز صادرات نگهداری می‌شوند.
شرکت آرگوس مدیا، مؤسسه گزارش‌دهنده قیمت‌ها، برآورد می‌کند که ذخایر سوخت شرکت‌های دولتی در پایان سپتامبر، ۲ درصد کمتر از سطح ماه فوریه بوده است.
شرکت‌های بزرگ نفتی نیز راه آسانی برای افزایش ذخایر خود ندارند، زیرا پالایشگاه‌های کوچک مستقل با فشارهای شدیدی روبه‌رو شده‌اند. این پالایشگاه‌ها پیش‌تر بخش عمده نفت خام خود را به‌صورت محرمانه و با تخفیف از ایران و ونزوئلا خریداری می‌کردند؛ اما ایران که در محاصره آمریکا قرار گرفته، دیگر قادر به صادرات نفت نیست و نفت خام ونزوئلا نیز که دیگر مشمول تحریم‌های آمریکا نیست، برای این پالایشگاه‌ها بیش از حد گران شده است.
بحران بازار عمده‌فروشی بر بازار خرده‌فروشی چین نیز تأثیر گذاشته است. برخی جایگاه‌های سوخت که زیر فشار افزایش هزینه‌ها قرار دارند، اکنون مشتریان را مجبور می‌کنند برای دریافت گازوئیل ــ که کمیاب‌ترین نوع سوخت است ــ سیگار نیز بخرند.
چشم‌انداز تشدید مشکلات در جایگاه‌های سوخت توضیح می‌دهد که چرا دولت از اول اکتبر، هم‌زمان با آغاز تعطیلات ملی موسوم به «هفته طلایی» که معمولاً با افزایش تقاضای سوخت همراه است، صدور مجوزهای صادراتی را متوقف کرد (به گزارش بعدی مراجعه کنید). مشخص نیست این توقف چه زمانی پایان خواهد یافت.
شرکت‌ها در ماه سپتامبر آن‌قدر مجوز درخواست کردند که هنوز تعدادی مجوز استفاده‌نشده در اختیار دارند. بااین‌حال، پیش‌بینی می‌شود صادرات سوخت چین در ماه اکتبر ۴۰ درصد کاهش یابد؛ موضوعی که فشار بیشتری بر بازارهای بین‌المللی وارد خواهد کرد. چین در ماه سپتامبر، ۸ درصد از صادرات جهانی گازوئیل، بنزین و سوخت جت را به خود اختصاص داده بود.
شرکت‌های نفتی چین نیز متضرر خواهند شد. آنها باید برای محموله‌هایی که وعده تحویلشان را داده‌اند اما اکنون امکان ارسالشان را ندارند، محموله‌های جایگزین پیدا کنند. تام رید از آرگوس مدیا محاسبه می‌کند که در مورد یک محموله معمولی گازوئیل، سود یک شرکت بزرگ نفتی چینی از ۲۰ میلیون دلار به زیان ۱۰ میلیون دلاری تبدیل خواهد شد، اگر مجبور شود سوخت جایگزین را از بازار آزاد بخرد.
برای احیای ذخایر فرآورده‌های نفتی چین، دو اتفاق باید رخ دهد.
نخست، دولت باید اجازه دهد قیمت‌های خرده‌فروشی بیشتر افزایش یابد تا پالایشگاه‌ها انگیزه پیدا کنند سوخت بیشتری برای بازار داخلی تولید کنند. اما قیمت‌ها همین حالا نیز برای بسیاری از مصرف‌کنندگان به‌طرز ناخوشایندی بالا هستند. راه جایگزین این است که دولت شرکت‌های بزرگ نفتی را مجبور کند سوخت را با زیان یا با قیمت‌های یارانه‌ای بفروشند؛ اقدامی که برای دولت، به‌عنوان سهام‌دار اصلی این شرکت‌ها، هزینه‌بر خواهد بود
دوم، پالایشگاه‌های عظیم چین باید نفت خام بیشتری برای پالایش پیدا کنند. ممنوعیت صادرات بخشی از عرضه را برای بازار داخلی آزاد می‌کند، اما ممکن است این میزان کافی نباشد.
پریماسش داس از مؤسسه داده‌محور اس‌اندپی گلوبال برآورد می‌کند که چین برای تثبیت عرضه فرآورده‌های پالایش‌شده، بدون برداشت از ذخایر نفت خام خود، باید روزانه ۹.۵ تا ۱۰ میلیون بشکه نفت وارد کند. این میزان، روزانه ۲ میلیون بشکه بیشتر از واردات این کشور در ماه گذشته است.
اگر درگیری‌ها در خلیج فارس پایان نیابد، چنین افزایشی در تقاضا می‌تواند قیمت نفت خام را به‌شدت بالا ببرد؛ به‌ویژه آنکه چین اکنون باید روزانه ۲ میلیون بشکه دیگر از عرضه ازدست‌رفته نفت ایران و ونزوئلا را نیز از بازار آزاد جایگزین کند.
در غیر این صورت، چین ناچار خواهد بود برداشت از ذخایر عظیم نفت خام خود را افزایش دهد؛ اقدامی که تاکنون تنها در مقیاسی محدود انجام داده است.
از ماه مه تاکنون، ذخایر راهبردی نفت خام چین به‌طور متوسط روزانه کمتر از یک میلیون بشکه کاهش یافته و به ۱.۱ میلیارد بشکه رسیده است؛ حجمی که تقریباً معادل ۱۰۰ روز واردات نفت این کشور پیش از جنگ است.
با توجه به اینکه هیچ نشانه‌ای از پایان جنگ با ایران دیده نمی‌شود، دولت چین تمایلی ندارد سپر راهبردی خود را بیش از این تضعیف کند. اما اجتناب از انتخاب میان سوخت گران‌تر، یارانه‌های پرهزینه‌تر و کاهش ذخایر راهبردی برای چین هر روز دشوارتر می‌شود.
