توسعه کشت گیاهان دارویی؛ راهبردی نو برای اقتصاد کشاورزی خوزستان – هشت صبح

خبرگزاری مهر، گروه استان ها– محراب علوی: جلگه حاصلخیز خوزستان از دیرباز خاستگاه تمدن‌های کهن و قطب انکارناپذیر تولید محصولات راهبردی در جغرافیای ایران زمین به شمار می‌رفته است. این پهنه زرخیز با جریان یافتن شریان‌های حیاتی کارون، کرخه و دز، همواره نقشی بی‌بدیل در پایداری سفره‌های هم‌میهنان و تضمین حیات زیستی کشور ایفا کرده است. با این حال، دگرگونی‌های اقلیمی دهه‌های واپسین، پدیده خشکسالی‌های متوالی و بروز تنش‌های شدید منابع آبی، زنگ خطری جدی را برای ساختار سنتی زراعت در این استان به صدا درآورده است. رویارویی با این مقتضیات نوین، تجدیدنظر در الگوی کشت کلاسیک را از یک انتخاب اختیاری به ضرورتی تاریخی و اجتناب‌ناپذیر بدل ساخته است.

گذر از اقتصاد تک‌محصولی کشاورزی که وابستگی مفرطی به منابع سرشار آب دارد، نیازمند شناسایی ظرفیت‌های نوین، متناسب با اکوسیستم طبیعی منطقه است. خوزستان به واسطه اقلیم متنوع از دشت‌های پست تا کوهپایه‌های زاگرس، بستری کم‌نظیر برای رویش گونه‌های ارزشمند گیاهی است که از قرن‌ها پیش بخشی از طب سنتی و زندگی اهالی بوده است. امروزه رویکرد این گنجینه‌های پنهان خاک، می‌تواند بسترساز تحولی شگرف در منظومه اقتصادی استان شود و کشاورزی را از وضعیت معیشتی صرف به صنعتی پویا، پیشرو و ارزش‌آفرین ارتقا بخشد. ساماندهی این رویکرد، در سایه تدوین برنامه‌ای جامع و همگرایی میان ارکان مختلف اجرایی میسر خواهد بود.

در این میان، گیاهان دارویی به سبب ویژگی‌های بیولوژیکی ممتاز نظیر نیاز آبی پایین، مقاومت چشمگیر در برابر عوامل تنش‌زای اقلیمی و ارزش اقتصادی بالا در بازارهای هدف، برجسته‌ترین راهکار برای اصلاح ساختار تولید محسوب می‌شوند. پیوند این ظرفیت بومی با صنایع تبدیلی، تکمیلی و فرآوری، زنجیره ارزش مفقوده‌ای را احیا می‌کند که سال‌ها خلأ آن در حاشیه مزارع احساس می‌شد. حرکت در این مسیر نه تنها مانع از هدررفت منابع کمیاب آبی می‌شود، بلکه با خلق مشاغل پایدار و بازتوزیع ثروت در مناطق روستایی، جانی تازه به کالبد رنجور اما پرامید اقتصاد کشاورزی جنوب می‌دمد و امید به آینده‌ای روشن را در دل کشاورزان بارور می‌سازد.

مدیریت منابع آب و تاب‌آوری خاک

تغییر الگوی مصرف آب در بخش زراعت و گزینش محصولاتی با نیاز آبی اندک، نخستین گام در راستای بازآفرینی پایداری سرزمینی خوزستان است. بسیاری از پهنه‌های حاصلخیز این دیار به سبب کاهش ورودی سدها و نوسانات فصلی، قادر به پشتیبانی از کشت‌های پرآب‌بر سنتی نیستند و ادامه این روند می‌تواند حیات اقتصادی کشاورزان خرد را به مخاطره افکند. در این میان، گونه‌های منتخب گیاهان دارویی نه تنها نیازی به آبیاری پیوسته و غرقابی ندارند بلکه سامانه‌های فیزیولوژیکی آن‌ها برای بقا و تولید اسانس در شرایط خشک و نیمه‌خشک کاملاً سازگار است. این شاخصه راهبردی، فرصتی مغتنم در اختیار بهره‌برداران قرار می‌دهد تا با بهینه‌ترین مصرف آب، راندمان اقتصادی مزارع خویش را در قیاس با گذشته افزایش دهند.

علاوه بر بحران آب، شوری اراضی نیز در بخش وسیعی از دشت‌های جنوبی و مرکزی خوزستان به عنوان یک مانع بزرگ تولید رخ نموده است. خاکی که بر اثر استفاده بی‌رویه و زهکشی‌های نامناسب شوره‌زار شده، قابلیت کشت غلات معمول را از دست می‌دهد اما می‌تواند مأمنی مطمئن برای استقرار گونه‌های دارویی مقاوم به شوری باشد. بهره‌گیری از چنین محصولاتی سبب احیای کاربری زمین‌های به ظاهر رها شده و ورود مجدد آنها به چرخه ارزش‌آفرینی می‌شود.

سید حسین موسوی، رئیس مجمع اصناف کشاورزی خوزستان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ضرورت نگاه فنی به این حوزه اظهار کرد: با توجه به شرایط اقلیمی که در استان خوزستان وجود دارد، کشت گیاهان دارویی و توسعه آن، هم از نظر مدیریت صحیح آب در مناطقی که با کمبود و چالش آب مواجهیم و هم به دلیل مقاومتی که این گیاهان به شوری دارند، می‌تواند تأثیر به‌سزایی داشته باشد و از نظر اقتصادی موجب خیر و برکت برای بهره‌برداران شود. قطعاً این اتفاق خواهد افتاد.

وی توضیح داد: فعالان صنف کشاورزی بر این باورند که گذار به شیوه‌های پایدار تنها در صورتی با همراهی عمومی روبرو خواهد شد که سودآوری واقعی آن برای کشاورزان ملموس باشد و گیاهان دارویی دقیقاً واجد چنین قابلیتی هستند.

وی تصریح کرد: اصناف کشاورزی آمادگی دارند تا به عنوان حلقه واسط میان تولیدکنندگان و سیاست‌گذاران، فرآیند معرفی ارقام اصلاح‌شده و تغییر رویکرد زراعی را در پهنه‌های مختلف استان تسهیل کنند تا از این گذر، امنیت معیشتی خانوارها در مواجهه با تنش‌های جوی حفظ شود.

نهادسازی و توسعه زنجیره ارزش

گذار به کشاورزی نوین بدون هم‌افزایی نهادهای حمایتی و ساماندهی توان‌های مردمی به سرانجام نمی‌رسد. ترویج کشت گیاهان دارویی نیازمند ایجاد سازوکارهایی منسجم در تامین نهاده‌های استاندارد، مدیریت کشت و مهم‌تر از همه، ایجاد بستر برای فروش تضمینی و تکمیل حلقه‌های پس از تولید است. ستاد اجرایی فرمان امام به عنوان یکی از پیشگامان محرومیت‌زدایی و پشتیبانی از طرح‌های اقتصاد مقاومتی با ورود میدانی به این حوزه در خوزستان، الگویی عملی از تلفیق روحیه جهادی با مدیریت منابع را به منصه ظهور رسانده است. شکل‌گیری مزارع الگویی و توانمندسازی جوامع محلی، نقشه راهی مطمئن پیش روی کشاورزانی قرار داده که سال‌ها در جستجوی راهکاری برای برون‌رفت از چرخه زیان‌های ناشی از خشکسالی بوده‌اند.

عباس اسلامی‌پور، مدیرکل ستاد اجرایی فرمان امام خوزستان در گفتگو با خبرنگار مهر به تشریح اهداف راهبردی این نهاد در بخش کشاورزی پرداخت و تأکید کرد: یکی از راهبردهای ستاد اجرایی فرمان امام، تأکید بر امنیت غذایی است. هدف ما نیز انسجام بین گروه‌های جهادی و توسعه کمی و کیفی گیاهان دارویی است. اکنون هزار هکتار کشت گیاهان دارویی در سطح استان، حاصل همکاری مشترک ستاد اجرایی و جهاد کشاورزی است. خروجی این همکاری باید به کیفیت و کمیت این نوع کشت بینجامد؛ هم توسعه کیفی داشته باشیم و هم سطح زیر کشت را با نگاه به پرکردن حلقه‌های زنجیره ارزش بالا ببریم، در کنار انسجام گروه‌های جهادی که می‌توانند در این زمینه فعالیت کنند.

وی افزود: پایداری اشتغال در بخش کشاورزی وابسته به آن است که محصول نهایی به خام‌فروشی دچار نشود و استقرار صنایع خشک‌کن، اسانس‌گیری و بسته‌بندی در کنار مزارع شکل گیرد.

وی بیان کرد: ستاد اجرایی از طریق پشتیبانی تسهیلاتی و تشکیل کانون‌های مشارکتی تلاش می‌کند زمینه حضور نیروهای پرانگیزه جهادی را به عنوان بازوی اجرایی ترویج در روستاها تقویت کند تا گستره یک‌هزار هکتاری موجود، به سطحی به مراتب وسیع‌تر و با ارزش افزوده بالاتر تبدیل شود. این مدل مشارکتی ضامن پایداری برنامه‌های توسعه‌ای و عدم رهاشدگی طرح‌ها پس از اجرای مرحله نخستین است.

دانش‌بنیان کردن کشت و درآمدزایی پایدار روستایی

ارتقای بازدهی اقتصادی در مزارع گیاهان دارویی مستلزم آن است که الگوهای سنتی جای خود را به رهیافت‌های متکی بر علم روز، فناوری‌های مدرن بیوتکنولوژی و شیوه‌های نوین به‌زراعی بدهند. بدون استقرار پشتوانه قوی دانشگاهی و سنجش دقیق ترکیبات شیمیایی و مواد مؤثره گونه‌ها، ورود به بازارهای رقابتی ملی و صادراتی با چالش روبرو خواهد شد. دانشکده‌های کشاورزی به عنوان کانون‌های پژوهشی می‌توانند با شناسایی دقیق اکوتیپ‌های بومی سازگار با گرمای شدید جنوب، استخراج پروتکل‌های استاندارد کشت و ارائه دستورالعمل‌های تخصصی، ضریب موفقیت کشاورزان را به اوج برسانند و خطای ناشی از کشت‌های تجربی را به کمترین میزان تقلیل دهند.

افراسیاب راهنما، رئیس دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران اهواز در گفتگو با خبرنگار مهر به واکاوی ضرورت‌های علمی در این بخش پرداخت و بیان کرد: امروزه کشاورزی می‌تواند بستری مناسب برای توسعه اقتصادی، توانمندسازی جوامع محلی و ایجاد ارزش افزوده محصولات کشاورزی باشد. دانشگاه و دانشکده کشاورزی ما معتقد است که می‌تواند در کنار شرکت‌های دانش‌بنیان، تولیدکنندگان، کشاورزان و بخش خصوصی قرار بگیرد و دانش و اندوخته‌های علمی خود را در اختیار این بخش قرار دهد. گیاهان دارویی نیز به دلیل تنوع گونه‌ای بسیار بالا و سازگاری زیادی که با شرایط محیطی دارند، می‌توانند در چرخه تولید و در زنجیره ارزش قرار بگیرند و درآمد بالایی را برای کشاورزان ایجاد کنند.

وی تصریح کرد: دانشگاه مصمم است فاصله میان تئوری‌های دانشگاهی و عملکرد عینی در مزرعه را با تأسیس مراکز نوآوری تخصصی به حداقل برساند.

وی اظهار کرد: بررسی و اصلاح ژنتیکی پایه‌های بومی گیاهان دارویی، توسعه روش‌های فرآوری با فناوری‌های زیستی و کمک به اخذ استانداردهای بین‌المللی برای صادرات، عرصه‌هایی به شمار می‌روند که جامعه علمی استان می‌تواند به پشتوانه آن، امنیت سرمایه‌گذاری را برای شرکت‌های دانش‌بنیان و کشاورزان پیشرو فراهم آورد و چشم‌انداز درآمدی این صنعت نوپا را متحول سازد.

همگرایی نهادها و افق روشن رونق سرزمینی

هم‌راستایی سه ضلع کلیدی شامل اصناف کشاورزی به عنوان صدای گویای تولیدکنندگان، نهادهای حمایتی و انقلابی در نقش پشتیبان زیرساختی و مراکز دانشگاهی به عنوان اتاق فکر علمی، زیربنای لازم برای جهش در تولید گیاهان دارویی خوزستان را پدید آورده است. این همگرایی ساختاری بستری را مهیا می‌سازد که دیگر هیچ کشاورزی به دلیل ناتوانی در دسترسی به بازار یا کمبود دانش فنی، از کشت این محصولات سودآور چشم‌پوشی نکند. در شرایطی که چالش‌های محیط زیستی آینده بخش زراعت را با ابهاماتی روبرو ساخته، تکثیر این الگوی تلفیقی می‌تواند مصداق بارز تاب‌آوری اقتصادی و پدافند غیرعامل در حوضه‌های آبریز استان قلمداد شود.

ترسیم آینده‌ای روشن برای این راهبرد منوط به تمرکز مضاعف بر تکمیل زنجیره ارزش است. اگر هدف نهایی طرح‌ها فراتر از صرفاً زیر بار رفتن اراضی تعریف شود و به حوزه‌هایی چون داروسازی، تولید عصاره‌های صنعتی، رایحه‌درمانی و فرآورده‌های آرایشی و بهداشتی تسری یابد، ثروت خلق شده در خوزستان ماندگار خواهد بود و جریان نقدینگی قدرتمندی را به روستاهای کم‌برخوردار سرازیر خواهد کرد. خوزستان با بهره‌گیری هوشمندانه از موهبت‌های خدادادی و خرد جمعی، توان تبدیل شدن به هاب تخصصی تولید و صادرات فرآورده‌های گیاهی در حاشیه خلیج فارس را دارد؛ آرمانی که تحقق آن نیازمند استمرار تعهد اجرایی و پیگیری جدی مصوبات جلسات تخصصی خواهد بود.

بازخوانی ظرفیت‌های نهفته در دشت‌های خوزستان، بشارت‌دهنده آغازی دوباره برای سرزمینی است که استواری قامت کشاورزانش ضامن استقلال غذایی میهن بوده است. چرخش مدبرانه به سمت زراعت کم‌آب‌بر اما پربازده، فتح سنگری نوین در عرصه اقتصاد سبز به شمار می‌رود که ثمرات آن در فصول پیش‌رو رخ خواهد داد. امید می‌رود با پیوستگی هر چه عمیق‌تر میان کارشناسان، مدیران و صاحبان اصلی زمین، خوزستان بار دیگر شکوه تولید خود را در ردایی معطر از گیاهان شفابخش جلوه‌گر سازد و گامی بنیادین در جهت تحقق جهش پایدار اقتصادی بردارد.

این رویش مبارک و پیوند فرخنده میان سنت‌های بومی، پژوهش‌های ژرف دانشگاهی و عزم راسخ میدانی، نمادی آشکار از بالندگی اندیشه تدبیر در خاک تشنه جنوب است. خوزستان امروز در آستانه تحولی ایستاده که در آن، قطره‌های کیمیاگون آب به پای بوته‌هایی افشانده می‌شود که طراوت را به خاکستر شوری بازمی‌گردانند و حیات اقتصادی جامعه محلی را به گونه‌ای راستین تضمین می‌نمایند. با استمرار این حرکت هدفمند، آفتاب زرین این پهنه دلاورخیز دیگر نه مایه دغدغه از خشکی، بلکه سرچشمه انرژی برای بالندگی بوته‌هایی خواهد بود که نام ایران و برکت خوزستان را به ارمغان می‌آورند.