آیا چهلستون در خطر فروریختن است؟ – هشت صبح
به گزارش هشت صبح و به نقل از مهر :
خبرگزاری مهر، گروه استانها – کوروش دیباج: حمله به ساختمان استانداری اصفهان در جریان تهاجم رزیم صهیونیستی و ایالات متحده آمریکا به خاک ایران در جریان جنگ رمضان، تنها به یک ساختمان اداری محدود نماند و موج انفجار ناشی از آن، بخش مهمی از عرصه تاریخی دولتخانه صفوی را نیز تحت تأثیر قرار داد؛ عرصهای که یکی از ارزشمندترین آثار ثبت جهانی ایران یعنی کاخموزه چهلستون را در خود جای داده است. اگرچه در روزهای نخست، شکست شیشهها، آسیب به تزئینات و ریزش بخشی از اندودها بیش از هر موضوع دیگری مورد توجه قرار گرفت، اما بررسیهای تخصصی نشان داد که ابعاد خسارت فراتر از آسیبهای ظاهری است و بخشی از سازه تاریخی بنا نیز تحت تأثیر این رویداد قرار گرفته است.
در همین راستا، شرکت مهندسی به عنوان مشاور تهیه طرح مرمت پایگاه جهانی چهلستون، مطالعات میدانی، آسیبشناسی، مستندسازی سهبعدی و بررسیهای سازهای این اثر را آغاز کرده است؛ مطالعاتی که نتایج اولیه آن از شناسایی کمانش برخی ستونهای ایوان و آسیب به بخشی از سازه چوبی سقف حکایت دارد.
خبرگزاری مهر در گفتگو با فاطمه غلامی، مدیرعامل این شرکت و مشاور تهیه طرح مرمت پایگاه جهانی کاخموزه چهلستون، آخرین وضعیت پایداری سازه، ابعاد خسارتهای ناشی از موج انفجار، برنامههای پایش و مسیر پیش روی مرمت این اثر جهانی را بررسی کرده است.
خانم غلامی، پس از وقوع حمله و آغاز مطالعات میدانی، ارزیابی اولیه شما از وضعیت کنونی کاخموزه چهلستون چیست؟ آیا میتوان گفت بنا در شرایط پایدار قرار دارد؟
نخست باید تأکید کنم که ارزیابی وضعیت یک بنای ثبت جهانی با چنین ارزش تاریخی و معماری، صرفاً بر اساس مشاهدات اولیه امکانپذیر نیست و نیازمند مطالعات چندرشتهای است. به همین دلیل از همان روزهای نخست، گروههای تخصصی در حوزههای معماری، سازه، تزئینات، تأسیسات و مستندسازی به صورت همزمان فعالیت خود را آغاز کردند تا بتوانیم تصویری دقیق از وضعیت واقعی بنا به دست آوریم.
در بازدیدهای اولیه و همچنین بررسی تصاویر ثبتشده، نخستین موضوعی که جلب توجه میکرد، آسیب گسترده به بخشهای تزئینی بنا بود. شکست در و پنجرهها، آسیب به الحاقات متعلق به دورههای مختلف تاریخی، جابهجایی یا ریزش برخی تیغهها و همچنین تخریب بخشی از تزئینات از جمله نخستین خسارتهایی بود که مشاهده شد. بخشی از این تزئینات هنوز نیز به طور کامل پایدار نشدهاند و در برخی قسمتها احتمال ریزش قطعات وجود دارد.
با این حال، تجربه مرمت بناهای تاریخی به ما میآموزد که آسیبهای ظاهری همیشه مهمترین بخش ماجرا نیستند. در بسیاری از موارد، خسارتهای اصلی در لایههای پنهان سازه رخ میدهد؛ بنابراین همزمان با مستندسازی و نقشهبرداری دقیق، مطالعات تخصصی سازهای نیز آغاز شد تا مشخص شود آیا موج انفجار بر رفتار سازهای بنا نیز اثر گذاشته است یا خیر.
ارزیابیهای اولیه از میزان آسیب به پایگاه جهانی کاخ موزه چهلستون چه بود؟
در روزهای ابتدایی تصور عمومی این بود که بیشترین خسارت متوجه تزئینات، شیشهها و اندودهای بنا شده است، اما بررسیهای تخصصی ما نشان داد که بخشی از آسیبها به عناصر اصلی سازه نیز رسیده است.
البته باید توجه داشت که هنوز مطالعات به پایان نرسیده و ما در مرحله شناخت قرار داریم. برای اظهار نظر قطعی درباره منشأ همه آسیبها، لازم است مجموعهای از آزمایشهای غیرمخرب، مطالعات مصالح، بررسی بستر بنا، برداشتهای سهبعدی و پایش مستمر انجام شود.
با این وجود، آنچه تاکنون برای ما محرز شده، این است که برخی آسیبهای سازهای به اندازهای اهمیت دارند که باید پیش از تهیه طرح نهایی مرمت، برای جلوگیری از گسترش آنها اقدامات حفاظتی موقت انجام شود.
یکی از موضوعاتی که طی روزهای اخیر مورد توجه کارشناسان قرار گرفته، کمانش ستونهای ایوان است. این موضوع چگونه شناسایی شد؟
زمانی که مطالعات سازهای را آغاز کردیم، متوجه شدیم رفتار تعدادی از ستونهای اطراف حوض میانی با سایر ستونهای ایوان متفاوت است. همین موضوع ما را به سمت بازخوانی کامل اسناد مرمتهای گذشته هدایت کرد.
مطالعات انجامشده در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی توسط مؤسسه ایزمئو، یکی از مهمترین منابع شناخت وضعیت سازهای چهلستون به شمار میرود. بنابراین تمامی گزارشها و مستندات آن دوره را دوباره بررسی کردیم تا مشخص شود در فرآیند استحکامبخشی گذشته، چه اقداماتی انجام شده و کدام بخشها بدون مداخله باقی ماندهاند.
نتیجه این بررسیها نشان داد ستونهایی که امروز نشانههای کمانش در آنها مشاهده میشود، همان ستونهایی هستند که در مرمتهای گذشته تحت عملیات استحکامبخشی قرار نگرفته بودند و به همین دلیل رفتار سازهای متفاوتی نسبت به سایر ستونها از خود نشان دادهاند.
از سوی دیگر، برای تکمیل این مطالعات، ارتباط با کارشناسان و اعضای باقیمانده از گروه ایزمئو نیز در دستور کار قرار گرفت. در همین چارچوب، ارتباطاتی با همکاران و شاگردان روبرتو اوراسی، از اعضای تیم مرمت ایزمئو که در پروژه چهلستون حضور داشته، برقرار شده است تا بتوانیم از تجربیات و اطلاعات منتشرنشده آن دوره نیز در تحلیل وضعیت کنونی بنا استفاده کنیم.
با توجه به نتایج مطالعات انجام شده، آیا اکنون میتوان درباره میزان پایداری سازه چهلستون اظهارنظر کرد؟
آنچه امروز میتوان با اطمینان بیان کرد این است که بنا در شرایط بحرانی یا در آستانه فروپاشی قرار ندارد، اما در عین حال نمیتوان از کنار آسیبهای شناساییشده نیز با اطمینان عبور کرد. ما با مجموعهای از ضعفهای سازهای مواجه هستیم که اگر بدون مداخله رها شوند، در آینده میتوانند به آسیبهای گستردهتر منجر شوند.
یکی از مهمترین یافتههای مطالعات ما مربوط به خرپاهای چوبی سقف است. بررسیهای میدانی نشان داد تعدادی از اعضای مورب خرپاها که نقش مهمی در انتقال نیرو و پایداری سازه دارند، دچار ترکهای طولی، ترکهای عرضی و حتی شکستگی شدهاند. هنگامی که یک عضو سازهای دچار چنین آسیبهایی میشود، دیگر نمیتوان انتظار داشت عملکرد اولیه خود را در انتقال بار حفظ کند و همین موضوع ضرورت مداخله فوری را دوچندان میکند.
نکته مهمتر این است که این آسیبها در همان محدودهای مشاهده شدهاند که ستونهای دارای کمانش نیز قرار دارند؛ بنابراین نمیتوان هر یک از این دو پدیده را به صورت مستقل بررسی کرد. رفتار سازهای بنا یک رفتار یکپارچه است و تضعیف هر بخش میتواند بر عملکرد سایر اجزا نیز اثرگذار باشد.
در این میان، نقش پایش مستمر تا چه اندازه اهمیت دارد؟
شاید بتوان گفت مهمترین خلأیی که امروز با آن مواجه هستیم، نبود دادههای پایش گذشته است. اگر در سالهای قبل سامانههای ترکسنجی، پایش سهبعدی و ابزارهای کنترل تغییرشکل روی بنا نصب شده بود، امروز میتوانستیم با مقایسه دادههای قبل و بعد از انفجار، با دقت بسیار بالایی درباره منشأ و روند تغییرات اظهارنظر کنیم.
متأسفانه چنین اطلاعاتی در اختیار نداریم و همین موضوع بخشی از مسیر مطالعات را دشوار کرده است.
اکنون برنامه ما این است که سامانههای پایش به صورت مرحلهای نصب شوند. برداشتهای اولیه سهبعدی انجام شده، اما این اطلاعات تنها وضعیت فعلی را ثبت میکند. ارزش واقعی این دادهها زمانی مشخص خواهد شد که در بازههای زمانی مختلف دوباره برداشت شوند و امکان مقایسه رفتار سازه فراهم شود.
در کنار این موضوع، نصب ترکسنجهای دستی و دیجیتال نیز در دستور کار قرار دارد تا بتوان کوچکترین تغییرات احتمالی را در طول زمان ثبت و تحلیل کرد.
بر اساس مطالعات انجامشده، میزان انحراف ستونها تا چه اندازه است؟ آیا اندازهگیری دقیقی از تغییرشکل آنها انجام شده است؟
اندازهگیریها با دقت بسیار بالا و در مقیاس میلیمتر انجام میشود، اما هنوز عملیات نقشهبرداری و برداشت سهبعدی به پایان نرسیده است؛ بنابراین در این مرحله امکان اعلام عدد دقیق وجود ندارد.
تیم نقشهبرداری همچنان در حال برداشت سهبعدی تمامی ستونهاست تا میزان دقیق انحراف، جهت کمانش و رفتار هر ستون نسبت به سایر اجزای سازه مشخص شود. آنچه اکنون میتوان با اطمینان گفت این است که کمانش برخی ستونها حتی در بعضی زوایا با چشم نیز قابل تشخیص است، اما تعیین مقدار دقیق آن نیازمند تکمیل پردازش دادههای فتوگرامتری و نقشهبرداری است.
ما ترجیح میدهیم نتایج نهایی بر پایه دادههای دقیق علمی منتشر شود تا اینکه اعدادی ناقص یا موقت ارائه کنیم.
یکی از مهمترین پرسشها این است که آیا میتوان با قطعیت گفت موج انفجار عامل ایجاد کمانش ستونها بوده است؟
پاسخ علمی به این پرسش در حال حاضر هنوز قطعی نیست. ما دو فرضیه را به صورت همزمان بررسی میکنیم. نخست اینکه ممکن است بخشی از این تغییرشکلها پیش از وقوع انفجار نیز وجود داشته و موج انفجار موجب تشدید آن شده باشد. فرضیه دوم نیز این است که تغییرشکلها مستقیماً در نتیجه فشارهای دینامیکی ناشی از موج انفجار ایجاد شده باشند.
برای رسیدن به پاسخ قطعی باید مطالعات بیشتری انجام شود. یکی از مشکلات اصلی این است که از وضعیت دقیق هندسی ستونها پیش از این حادثه، مستندات کامل و قابل مقایسه در اختیار نداریم. حتی نقشههای دقیق و بهروز مجموعه نیز محدود است و همین موضوع، تحلیل روند تغییرات را دشوار کرده است.
به همین دلیل علاوه بر بررسی اسناد تاریخی، آزمایشهای غیرمخرب روی چوب، بررسی وضعیت داخلی ستونها و مطالعه ویژگیهای مصالح نیز در دستور کار قرار دارد تا بتوان منشأ واقعی این تغییرشکلها را با دقت بیشتری مشخص کرد.
در پایان، مهمترین اولویت امروز برای نجات چهلستون را چه میدانید؟
آنچه امروز بیش از هر چیز اهمیت دارد، سرعت عمل در اجرای اقدامات اضطراری است.
ما در جریان مطالعات، زمانی که شکستگی برخی اعضای خرپاهای چوبی را مشاهده کردیم، متوجه شدیم ابعاد خسارت فراتر از آن چیزی است که در روزهای نخست تصور میشد. واقعیت این است که چنین سازه عظیم و پیچیدهای طی قرنها دوام آورده و اکنون نیز باید با تکیه بر دانش تخصصی و مداخلات علمی از آن حفاظت شود.
به همین دلیل، هشدار لازم به مدیریت پایگاه و وزارت میراث فرهنگی ارائه شده و امیدواریم اعتبارات مورد نیاز برای اجرای طرح رفع خطر اضطراری و سپس تدوین و اجرای طرح جامع مرمت هرچه سریعتر تأمین شود.
هدف ما تنها ترمیم آسیبهای امروز نیست؛ بلکه باید شرایطی فراهم شود که این اثر جهانی بتواند با حفظ اصالت تاریخی خود، در برابر مخاطرات آینده نیز از پایداری بیشتری برخوردار باشد.
